ਗੁਲਜ਼ਾਰਨਾਮਾ

ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲਰਾ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨਾਲ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੀਨਵੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।ਫਿਰ ਉਹ ਦੀਨਵੀ ਤੱਖ਼ਲਸ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇੱਕਲਾ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ‘ਚ ਪੂਰੀ ਬਹਾਰ ਹੀ ਤਾਂ ਹੈ।ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੇਹਲਮ ਦੇ ਦੀਨਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਲਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ‘ਚੋਂ ਹਨ ਜੋ ਵੰਡ ਦੇ ਸੰਤਾਪ ਨੂੰ ਕਲੇਜੇ ਸੰਭਾਲੀ ਆਏ ਹਨ।ਇਹ ਦਰਦ ਕੋਈ ਆਮ ਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਇਸ ਦਰਦ ‘ਚੋਂ ਬੰਦਾ ਆਪਣੇ ਅੱਜ ‘ਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੂਰਾ ਉਸ ਦੌਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਜੋ ਉਹ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਛੱਡ ਆਇਆ ਹੈ।
ਚਿੱਟਾ ਪਜਾਮਾ ਕੁੜਤਾ,ਚਿੱਟੀ ਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਖੁਸਾ,ਇਸ ਪਹਿਰਾਵੇ ਨਾਲ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਬਾਹਰੋਂ ਜਿੰਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ‘ਚ ਉਨੇਂ ਹੀ ਬਾਗੀ ਹਨ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਹੈ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੂੰ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕੀ ਸਫਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੇਖਣਾ ਵੀ ਅੱਧਾ ਅਧੂਰਾ ਰਹੇਗਾ।
ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਅੰਦਰ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿਨੇਮਾ ਨੂੰ ਖਾਸ ਹਿੱਸਾ ਦਿੱਤਾ।ਇਸ ਯੋਗਦਾਨ ‘ਚ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਫਿਲਮ ਬੰਦਿਨੀ ਨੇ ਨਾਲ ਬਤੌਰ ਗੀਤਕਾਰ ਆਉਣਾ ਖਾਸ ਰਿਹਾ।ਸੋ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ ਕੀ ਹੈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜੇ ਸੰਖੇਪ ‘ਚ ਜਾਨਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਮੁਖਰਜੀ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਗੁੱਡੀ’ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।ਗੁੱਡੀ ਫਿਲਮ ਦੇ ਸੰਵਾਦ,ਗੀਤ,ਪਟਕਥਾ ਤੇ ਕਹਾਣੀ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਦੀ ਹੀ ਹੈ।ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਅਤੇ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਬਾਖੂਬੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।ਗੁੱਡੀ ਧਰਮਿੰਦਰ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਉਹਨੂੰ ਧਰਮਿੰਦਰ ਦੀ ਫਿਲਮ ਅਨੁਪਮਾ ਬਾਰ ਬਾਰ ਵੇਖਣੀ ਪਸੰਦ ਹੈ।ਅੱਗੇ ਜਾਕੇ ਸਿਨੇਮਾ ਦਾ ਇਹ ਨਾਇਕ ਗੁੱਡੀ ਦੀ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਗੁੱਡੀ ਦਾ ਮਾਮਾ ਗੁੱਡੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਕਿ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਅਸਲ ਦੁਨੀਆਂ ‘ਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੈ,ਇਸ ਲਈ ਉਹਹ ਧਰਮਿੰਦਰ ਦਾ ਹੀ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸੰਦਰਭ ‘ਚ ਧਰਮਿੰਦਰ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਦੇ ਸਟੂਡੀਓ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਆਹ ਖੰਡਰ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਸਟੂਡੀਓ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਕਰਕੇ ਚਹਿਲ ਪਹਿਲ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।ਇਸ ਸਟੂਡੀਓ ‘ਚ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਨੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ।
ਸੱਚ ਤਾਂ ਹੈ ! ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਪੱਖ ਲੈਕੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਦੋ ਬੀਗਾ ਜ਼ਮੀਨ,ਬੰਧਿਨੀ,ਮਧੂਮਤੀ,ਦੇਵਦਾਸ,ਸੁਜਾਤਾ,ਯਹੂਦੀ,ਬਿਰਾਜ ਬਹੂ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ।ਦੋ ਬੀਗਾ ਜ਼ਮੀਨ ਉਹਨਾਂ ਬਾਈਸਾਈਕਲ ਥੀਵਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਬਣਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ‘ਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ।ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ‘ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ।
ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਖੂਬੀ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਫਿਲਮ ਅੰਦਰ ਜਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਖਾਸ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਬਿਰਾਜ ਬਹੂ ਤੋਂ ਕਾਮਿਨੀ ਕੌਸ਼ਲ,ਬੰਧਿਨੀ ਅਤੇ ਸੁਜਾਤਾ ਤੋਂ ਨੂਤਨ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਦਾ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਤੱਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਔਰਤ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਖਾਸ ਢਾਂਚੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਕੌਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਦੇਵਦਾਸ ਦੀ ਪਾਰੋ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮੁੱਖੀ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ‘ਚ ਦੋ ਵਿਚਾਰ ਵੱਜੋਂ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।ਬੰਧਿਨੀ ਦੀ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਧਰਮਿੰਦਰ ਦਰਮਿਆਨ ਚੋਣ ‘ਚ ਵੀ ਇਸੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਲਮ ਰਾਏ ਦੀ ਖਾਸ ਫਿਲਮ ਮਧੂਮਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਬੰਬੇ ਟਾਕੀਜ਼ ( ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਹਿੰਮਾਸ਼ੂ ਰਾਏ-ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ) ਨੇ ਮਹਿਲ ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ।ਕਮਾਲ ਦਾ ਥ੍ਰਿਲ ਅਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਇਹ ਫਿਲਮ ਗਜਬ ਦੇ ਰੋਮਾਂਚ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੇ ਮਧੂਬਾਲਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।ਆਏਗਾ ਆਏਗਾ ਆਣੇ ਵਾਲਾ…ਗੀਤ ਤੋਂ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।ਕਮਾਲ ਅਮਰੋਹੀ (ਪਾਕੀਜ਼ਾ ਵਾਲਾ) ਦੀ ਇਹ ਪਲੇਠੀ ਫਿਲਮ ਸੀ।ਇਸ ਫਿਲਮ ਦਾ ਬਤੌਰ ਸਹਾਇਕ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।
ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਨੇ ਇਸੇ ਤੋਂ ਮਧੂਮਤੀ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲਈ।ਮਧੂਮਤੀ ਇੱਕ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਿਤਵਿਕ ਘਟਕ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਨੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕੀਤਾ।
ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਜਾਂ ਅਦਬੀ ਸਾਂਝ ‘ਚ ਸ਼ੈਲਿੰਦਰ ਹਨ,ਬਾਸੂ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਹਨ।ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ,ਸਰਦਾਰ ਜਾਫ਼ਰੀ ਦੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ ਮਹਿਫਲਾਂ ਹਨ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸੱਜਣਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਜਾਕੇ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਮੁਖਰਜੀ,ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਚਿਨ ਦੇਵ ਬਰਮਨ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਹੁਣ ਦੇ ਏ.ਆਰ.ਰਹਿਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਰਦਵਾਜ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਿਓ-ਪੁੱਤ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਸਾਂਝ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਇੱਕਲਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨਾਲ ਇੰਝ ਹੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਅਤੇ ਰਿਤਵਿਕ ਗਟਕ ਨੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਇੱਕਠਿਆਂ ਮਧੂਮਤੀ ਫਿਲਮ ‘ਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਦੌਰ ਦੇ ਯਾਦਗਾਰ ਹਦਾਇਤਕਾਰਾਂ ‘ਚੋਂ ਯਸ਼ ਚੋਪੜਾ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਅਜਿਹੇ ਇਤਫਾਕਣ ਜਾਂ ਦਿਲਚਸਪ ਕਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਇਤਿਹਾਸ ‘ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਯਸ਼ ਚੋਪੜਾ,ਲਾਜਵਾਬ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਬਤੌਰ ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਆਸਕਰ ਵਿਜੇਤਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਏ.ਆਰ.ਰਹਿਮਾਨ ਨੇ ਇੱਕਠਿਆਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।ਅਫਸੋਸ ਇਹ ਯਸ਼ ਚੋਪੜਾ ਦੀ ਆਖਰੀ ਫਿਲਮ ‘ਜਬ ਤੱਕ ਹੈ ਜਾਨ’ ਸੀ।ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਓ.ਪੀ ਨਈਅਰ ਅਤੇ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਦੀ ਵੀ ਇੱਕਠਿਆਂ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।ਓ.ਪੀ.ਨਈਅਰ,ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਆਸ਼ਾ ਭੌਂਸਲੇ ਦੀ ਇਸੇ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਜਾਂ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਫਿਲਮ ਸ਼ਬਾਨਾ ਆਜ਼ਮੀ,ਅਰੁਣਾ ਇਰਾਨੀ ਦੀ ‘ਸਾਜ਼’ ਹੈ।
ਸੋ ਇਸ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਵੇਖਣਾ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਨੁਕਤਿਆਂ ਸੰਗ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।ਗੀਤਕਾਰੀ ‘ਚ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਨੇ ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ,ਸ਼ੈਲਿੰਦਰ,ਯੋਗੇਸ਼,ਮਜਰੂਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ,ਹਸਰਤ ਜੈਪੁਰੀ,ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੂੰਨੀ ਤੋਂ ਥੌੜ੍ਹਾ ਵੱਖਰਾ ਰਾਹ ਫੜ੍ਹਿਆ।ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਸ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ‘ਚ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਦੀ ਅਗਲੇਰੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬ,ਉਰਦੂ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੀ ਜੁਗਲਬੰਦੀ ‘ਚ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਚਰਚਾ ਵੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਥੌੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤ ਉਰਦੂ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਗੀਤਾਂ ‘ਚ ਜਿਓਂਦਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਦਾ ਗੀਤਕਾਰ ਇਰਸ਼ਾਦ ਕਾਮਿਲ ਹੀ ਬੱਚਦਾ ਹੈ।ਉਂਝ ਇਸ ਤੋਂ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਮੁਨਕਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਅਮਿਤਾਬ ਭੱਟਚਾਰੀਆ,ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੋਸ਼ੀ,ਸਵਾਨੰਦ ਕਿਰਕਿਰੇ,ਇਰਸ਼ਾਦ ਕਾਮਿਲ ਵਰਗੇ ਨਵੇਂ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ‘ਚ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੰਗ ‘ਚ ਖੜ੍ਹੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਵੇਦ ਅਖ਼ਤਰ ਸਾਹਬ ਵੀ ਹੁਣ ਤੱਕ ਮਕਬੂਲ ਹਨ।
ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗੀਤਕਾਰੀ ਸਮਝਣ ਲਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ‘ਚ ਆਈਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੀਤਕਾਰੀ ਵਾਂਗੂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵੀ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ।ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ ਪਰ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਮਾਰਫਤ ਮੈਨੂੰ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਝ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜਿੰਨਾਂ ਬਦੌਲਤ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।ਮੈਂ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਦੀਆਂ ਇਹ ਫਿਲਮਾਂ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ‘ਚ ਵੰਡਦਾ ਹਾਂ।ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤ,ਆਪਣੇ ਦੌਰ ਦੇ ਭਖਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਫਿਲਮ ਦੇ ਰੂਪ ‘ਚ ਲਿਆਉਣਾ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਅਧਾਰ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ ਜੋ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।
ਕੌਸ਼ਿਸ਼-1972 ‘ਚ ਆਈ ਇਹ ਫਿਲਮ ਜਪਾਨੀ ਫਿਲਮ ‘ਹੈਪੀਨਸ ਓਫ ਅਸ ਅਲੋਨ’ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ।ਸੰਜੀਵ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਜੈ ਭਾਦੁੜੀ ਦੀ ਇਹ ਫਿਲਮ ਉਸ ਗੁੰਗੇ-ਬੋਲੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬੇ-ਅਵਾਜ਼ ਦੁਨੀਆਂ ‘ਚ ਉਹ ਪਿਆਰ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਹਨ।ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼,ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਲਈ ਸਿਰੜ ਕਮਾਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸਾਡੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਜਜ਼ਬਾਤ ਦੀ ਸੁੱਤੀ ਨਸ ਨੂੰ ਠਕੋਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀ ਇਸ ਅਸਧਾਰਣ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਿਹਜ ਅਤੇ ਸਧਾਰਣ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਰੂਬਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।ਇਹਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਜਿਹਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।ਕਿਉਂ ਕਿ ਇਹ ਫਿਲਮ ਕਿਸੇ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚਲੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਬਿੰਬ ਅਤੇ ਰੂਪਕਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਨੇ ਸਿਨੇਮੈਟਿਕ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਅਚਾਨਕ- 1973 ‘ਚ ਆਈ ਇਹ ਫਿਲਮ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ 1958 ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਨਾਵਟੀ ਕੇਸ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਬਣਾਈ ਸੀ।ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਾਂ ਸੁਨੀਲ ਦੱਤ ਦੀ ਫਿਲਮ ‘ਯੇ ਰਾਸਤੇ ਹੈਂ ਪਿਆਰ ਕੇ’ ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।ਪਰ ਸਫਲਤਾ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੀ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲੀ।ਇਹ ਕੇਸ ਨਾਨਾਵਟੀ ਪਾਰਸੀ ਅਫਸਰ ਅਤੇ ਉਹਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਸਿਲੀਵੀਆ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਸੀ।ਸਿਲੀਵੀਆ ਦੇ ਨਜਾਇਜ਼ ਸਬੰਧ ਨਾਨਾਵਟੀ ਦੇ ਦੋਸਤ ਨਾਲ ਸਨ ਜੋ ਨਾਨਾਵਟੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ।ਉਸ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੀਡੀਆ ਟ੍ਰਾਇਲ ਕੇਸ ਸੀ।ਬੰਬੇ ਦਾ ਰਸਾਲਾ ‘ਬਲਿਟਸ’ ਅਤੇ ਇਹਦੇ ਮਾਲਕ ਆਰ.ਕੇ.ਕਰਾਨਜੀਆ ਨੇ ਇਸ ਕੇਸ ਦੌਰਾਨ ਨਾਨਾਵਟੀ ਦੇ ਹੱਕ ‘ਚ ਪੂਰੀ ਹਵਾ ਬਣਾਈ ਸੀ।ਇਹ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਜਿਊਰੀ ਟ੍ਰਾਇਲ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਆਖਰੀ ਕੇਸ ਸੀ।ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਦਾਲਤ ਅੰਦਰ ਜਿਊਰੀ ਟ੍ਰਾਇਲ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਮੌਸਮ-1975 ‘ਚ ਆਈ ਫਿਲਮ ਏ.ਜੇ.ਕ੍ਰੋਨਿਨ ਦੇ ਨਾਵਲ ‘ਦੀ ਜੁਡਾਸ ਟ੍ਰੀ’ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।ਇਸ ਅੰਦਰ ਨਾਇਕ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ‘ਚ ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗਰੀਬ ਹਕੀਮ ਦੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਜਦੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪੇਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦੇਹ ਵਪਾਰ ‘ਚ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਇਕ ਹੀ ਉਹਦਾ ਗਾਹਕ ਬਣਕੇ ਉਹਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਇੱਥੋਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚਲੀ ਉਹ ਖਿਚੋਤਾਣ ਜਿਸ ‘ਚੋਂ ਨਾਇਕ ਆਪਣੀ ਇਸ ਧੀ ਨੂੰ ਇਸ ਕਾਰੋਬਾਰ ‘ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਖੜ੍ਹੇ ਇਸ ਚੁਫੇਰੇ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਤੁਰਦੀ ਹੈ।ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਰਮਿਆਨ ਜਜ਼ਬਾਤ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮਹੀਨ ਬੁਣਕਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੀ ਸਿਖਰ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।ਕਿਉਂ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਨਿਜੱਠਦੇ ਪਰਦੇ ‘ਤੇ ਕਦੋਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅਸ਼ਲੀਲ ਹੋ ਜਾਵੇ ਇਹਦਾ ਧਿਆਨ ਉਹੋ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ,ਵਿਨੋਦ ਖੰਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂਗਨ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਬਣਾਈ ‘ਮੇਰੇ ਅਪਨੇ’ ਹੈ।ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦਾ ਸਿਆਸੀਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਆਬੋ ਹਵਾ ‘ਚ ਆਪਣਿਆਂ ਦਾ ਡੁੱਲਦਾ ਖੂਨ ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ।ਜਿਸ ‘ਚ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਨਾਨੀ ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ ਅਖੀਰ ਇਹਨਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਗੋਲੀ ਦਾ ਹੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਦੀ ਇਹ ਖੂਬੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਹਦਾਇਤਕਾਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ ‘ਚ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਹੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਇਸੇ ਫਿਲਮ ਦਾ ਇਹ ਗੀਤ ਵੇਖੋ-
ਹਾਲ ਚਾਲ ਠੀਕ ਠਾਕ ਹੈ
ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਠਾਕ ਹੈ
ਬੀ.ਏ ਕੀਆ,ਐੱਮ.ਏ ਕੀਆ
ਲਗਤਾ ਹੈ ਵੋਹ ਭੀ ਐਵੇਂ ਕੀਆ
ਕਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ ਵਰਨਾ ਯਹਾਂ
ਆਪ ਕੀ ਦੁਆ ਸੇ ਸਭ ਠੀਕ ਠਾਕ ਹੈ…!
ਅਬੋ ਹਵਾ ਦੇਸ਼ ਕੀ ਬਹੁਤ ਸਾਫ ਹੈ
ਕਾਇਦਾ ਹੈ ਕਾਨੂੰਨ ਹੈ ਇਨਸਾਫ ਹੈ
ਅੱਲ੍ਹਾ ਮੀਆਂ ਜਾਣੇ ਕੋਈ ਜੀਏ ਜਾਂ ਮਰੇ
ਆਦਮੀ ਕੋ ਖੁਨ ਵੂਨ ਸਭ ਮਾਫ ਹੈ
ਔਰ ਕਿਆ ਕਹੂੰ
ਛੋਟੀ ਮੋਟੀ ਚੋਰੀ
ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ,
ਦੇਤੀ ਹੈ ਅਪਨਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਯਹਾਂ
ਆਪਕੀ ਦੁਆ ਸੇ ਬਾਕੀ ਠੀਕ ਠਾਕ ਹੈ
ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ ਬੰਦੇ ਜਨਾਨੀ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਨੇਮਾ ਅੰਦਰ ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਹਨ।ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।ਕੌਸ਼ਿਸ਼,ਮੌਸਮ,ਅਚਾਨਕ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੇਕਿਨ,ਇਜਾਜ਼ਤ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਲਿਬਾਸ ਵੀ ਹੈ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਅੰਦਰ ਹਰ ਉੱਮਰ ਅਤੇ ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੀ ਹੈ।ਜਿੰਨ੍ਹਾ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਇਹਨਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਖਾਸ ਸਾਂਝ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇਗੀ।ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ 1972 ਦੀ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਪਰਿਚੈ’ (ਜਾਣ ਪਛਾਣ) ਹੈ।ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕਿੰਝ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਹੋਵੇ ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਦੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪਿਤਾ,ਪੁੱਤ ਤੇ ਪੋਤਰਿਆਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਤੰਦ ‘ਚ ਬੁਣੀ ਗਈ ਸੀ।ਜਤਿੰਦਰ ਦੀ ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੇ ਸਦਾਬਹਾਰ ਗਾਣੇ ‘ਮੁਸਾਫਿਰ ਹੂੰ ਯਾਰੋ’ ਤੇ ‘ਬੀਤੀ ਨਾ ਬਿਤਾਈ ਰੈਣਾ’ ਅੱਜ ਵੀ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਖਾਸ ਅਹਿਸਾਸ ਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਨੇਮਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੌਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦਾ ਹੈ।ਮੈਂ ਇਸ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ‘ਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਪਰ ਚਾਹਵਾਂਗਾ ਕਿ ਤੁਸੀ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦਾ ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਬਣਾਇਆ ਸੋਪ ਓਪੇਰਾ ‘ਮਿਰਜ਼ਾ ਗ਼ਾਲਿਬ’ ਜ਼ਰੂਰ ਵੇਖੋ।ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ਼ੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਦੀ ਫਿਲਮ ‘ਮੀਰਾ’ ਹੈ।
ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਨੇਮਾ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਤੰਦ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਸਿਰਫ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਮਹਿਜ਼ ਫਿਲਮਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ‘ਚ ਬਿਆਨ ਹਨ।ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਵੀ ਗੀਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਹਦਾਇਤਕਾਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਬਰਾਬਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਵਰਗ ‘ਚ ਮੈਨੂੰ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਫਿਲਮਾਂ ਟੁੰਬਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਂਧੀ-ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਸਰਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਖੜੋਤੀ ਇਹ ਫਿਲਮ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿਆਸਤ ਬਾਰੇ ਹੈ ਵੀ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ…ਕਾਰਨ ਕਿ ਇਹ ਸਿਆਸਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਜਜ਼ਬਾਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।ਖੋਰੇ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਿਆਸਤ ‘ਚੋਂ ਨਿਰੋਲ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹਕੇ ਬੈਠੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੌਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮਾਚਿਸ-ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਕੋਣ ਭੁੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਵੀਰਾ (ਤੱਬੂ) ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਜੋ ਮੈਟਾਫਰ ਰੂਪ ‘ਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਹੁਤ ਬਗਾਵਤੀ ਅਤੇ ਤੜਪ ਦਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਚੂੜ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਓਮ ਪੁਰੀ ਰੇਲ ਦੀ ਪਟੜੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬੈਠੇ ਪੰਜਾਬ,ਇਨਸਾਫ,ਸਟੇਟ,ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਖਾੜਕੂ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਟੜੀ ਤੋਂ ਸ਼ੂਕਦੀ ਚੀਕਾਂ ਪਾਉਂਦੀ ਰੇਲਗੱਡੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਉਹਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਜੋ ਗੱਲਾਂ ਨੇ ਉਹ ਸਾਫ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀਆਂ।ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਰੌਲੇ ਗੌਲੇ ‘ਚ ਰੁਲ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਦਿਲ ਦਰਦ ਕਾ ਟੁਕੜਾ ਹੈ…
ਪੱਥਰ ਕੀ ਡਲੀ ਸੀ ਹੈ,
ਇੱਕ ਅੰਧਾਂ ਕੂਆਂ ਹੈ ਯਾਂ
ਇੱਕ ਬੰਦ ਗਲੀ ਸੀ ਹੈ

ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਸਾ ਲੰਮ੍ਹਾ ਹੈ
ਜੋ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ
ਮੈਂ ਲਾਖ ਜਲਾਤਾ ਹੂੰ
ਯੇ ਭਸਮ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ
ਹੂ ਤੂ ਤੂ-1999 ‘ਚ ਆਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੀ ਇਹ ਆਖਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਫਿਲਮ ਹੈ।ਇਹ ਫਿਲਮ ਅਸਫਲ ਰਹੀ।ਫਿਲਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸਿਆਸੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘੋਲ ਸੀ।ਇਸ ਘੋਲ ‘ਚੋਂ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹੌਲ਼ਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਹੂ ਤੂ ਤੂ ਕੱਬਡੀ ਦਾ ਹੀ ਨਾਮ ਹੈ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ ਇਸ ਫਿਲਮ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਹੂ ਤੂ ਤੂ ਹੀ ਹੈ।ਸਾਹਮਣੇ ਕੱਬਡੀ ਵਾਂਗੂ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ‘ਚ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਕੱਬਡੀ ਖੇਡਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।ਉਹ ਕਦੀ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਗੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਦੀ ਇੱਧਰ ਵਾਲਾ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ‘ਚੋਂ ਲੀਡਰ ਖਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਖਿਚੋਤਾਣ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ ਨੂੰ ਅਸੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਤਮਾਸ਼ੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ।ਇਸੇ ਫਿਲਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਵਾਦ ਹੈ- “ਅਸੀ ਲੋਕ ਤਾਂ ਗੋਹੇ ਵਾਲੀਆਂ ਪਾਥੀਆਂ ਹਾਂ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਢੇਰ (ਗੀਰਿਆਂ ‘ਚ) ਥੱਲੇ ਕਿਤੇ ਦੱਬੀਆਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਾਂ।ਇੱਕ ਵਾਰ ਕੋਈ ਸਾਨੂੰ ਅੱਗ (ਚਿੰਗਾੜੀ) ਲਾਕੇ ਵੇਖੇ ਤਾਂ ਸਹੀ,ਫਿਰ ਦੱਸਾਂਗੇ ਕਿ ਪਾਥੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਕੀ ਨੇ।”
ਸੋ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦਾ ਇਹ ਇੱਕ ਰੰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਏ ਬਿਨਾਂ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਬਾਕੀ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਹੋਣਗੇ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਅਚਨਚੇਤੀ ਯਾਦ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਮਨਾਂ ‘ਚ ਸਦਾਬਹਾਰ ਹਨ।ਪਰ ਮੈਂ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੇ ਸਿਰਫ ਦੋ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਾਂਗਾ।ਜਿਸ ਮਾਰਫਤ ਸਾਨੂੰ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਦੀ ਇਸ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਵੀ ਮਕਬੂਲੀਅਤ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਆਸ਼ਕ ਮਨਾਂ ਦੇ ਗੀਤਕਾਰ ਵੀ ਹਨ।ਨੌਜਵਾਨ,ਮੈਟਰੋ ਸਿਟੀ,ਨਵਾਂ ਦੌਰ ਨਵਾਂ ਅੰਦਾਜ਼,ਲਿਵ ਇਨ ਰਿਲੇਸ਼ਨ ਸ਼ਿਪ,ਸੁਫਨੇ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਦੇ ਗੀਤ ਬਾਖੂਬੀ ਬਣੇ ਹਨ।
ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਫਿਲਮ ਸਾਥੀਆ ਦਾ ਕਰਾਂਗਾ।ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹੇ ਸਨ।ਫਿਲਮ ਦਾ ਅੰਤ ਪਿਆਰ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਆਹ ਹੋ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਆਹ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।ਇਸ ਕਹਿੰਦੀ ਕਹਾਉਂਦੀ ਮੇਰੀ ਉੱਮਰ ਦੀ ਬਿੰਦਾਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਇਸੇ ਫਿਲਮ ਦਾ ਇੱਕ ਗੀਤ ‘ਓ ਹਮਦਮ ਸੁਣੀਓ ਰੇ’ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।ਇਸ ਗੀਤ ਦੀ ਇੱਕ ਸਤਰ ਹੈ-
ਓ ਹਮਦਮ ਸੁਣੀਓ ਰੇ
ਓ ਜਾਣੀਆ ਸੁਣੀਓ ਰੇ
ਸ਼ਾਮ ਕੋ ਖਿੜਕੀ ਸੇ ਚੋਰੀ ਚੋਰੀ
ਨੰਗੇ ਪਾਂਵ ਚਾਂਦ ਆਏਗਾ
ਇਸ ਦੌਰ ਦੀ ਬੋਲਡ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਗੀਤ ਹੁਣ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮੈਟਾਫਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਕੇ ਬੈਠਾ ਹੈ।ਇਹ ਗੀਤ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਕੇ ਬੈਠਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਬਦੌਲਤ ਹੈ।ਅਜਿਹਾ ਮੈਟਾਫਰ ਫਿਲਮ ‘ਜਾਲ’ ਦਾ ਹੇਮੰਤ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਗਾਇਆ ਗੀਤ ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।ਇਹ ਫਿਲਮ ਦੇਵ ਆਨੰਦ-ਗੀਤਾ ਬਾਲੀ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਦਾ ਸੰਗੀਤ ਸਚਿਨ ਦੇਵ ਬਰਮਨ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ ਹਨ-
ਪੇੜੋਂ ਕੀ ਸ਼ਾਖੋਂ ਪੇ
ਸੋਈ ਸੋਈ ਚਾਂਦਨੀ
ਤੇਰੇ ਖਿਆਲੋਂ ਮੇਂ
ਖੋਈ ਖੋਈ ਚਾਂਦਨੀ
ਔਰ ਥੌੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਮੇਂ ਥੱਕਕੇ ਲੌਟ ਜਾਏਗੀ
ਰਾਤ ਯੇ ਬਹਾਰ ਕੀ ਫਿਰ ਕਭੀ ਨਾ ਆਏਗੀ
ਯੇ ਰਾਤ ਯੇ ਚਾਂਦ ਫਿਰ ਕਹਾਂ……
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦਾ ਹੋਰ ਗੀਤ ਹੈ।ਇਹ ਬੰਟੀ ਔਰ ਬਬਲੀ ਫਿਲਮ ਦਾ ਹੈ।ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।ਬਾਕੀ ਤਾਂ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।ਬੰਟੀ ਔਰ ਬਬਲੀ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਦੀਆਂ ਦੋ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ ਹੈ।ਕੈਚ ਮੀ ਇਫ ਯੂ ਕੈਨ ਅਤੇ ਬੋਨੀ ਐਂਡ ਕਲਾਈਡ।ਬੋਨੀ ਐਂਡ ਕਲਾਈਡ ਦਾ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਜ਼ੁਰਮ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆਂ ‘ਚ ਅਜਿਹਾ ਜੋੜਾ ਸੀ ਜਿਹਦੀ ਬਹੁਤ ਚਰਚਾ ਰਹੀ ਹੈ।ਇਹਦਾ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਰੂਪ ਬੰਟੀ ਔਰ ਬਬਲੀ ਫਿਲਮ ਆਈ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰਤ ਫਿਲਮ ਸੀ।ਇਹਨਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸੁਫਨੇ,ਟੀਚਾ ਅਤੇ ਦੌੜ ਭੱਜ ਨੂੰ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਗੀਤ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।ਇਹ ਗੀਤ ਹੈ-
ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਸੇ
ਖਾਲੀ ਭੌਰ (ਸੁਸਤ) ਦੁਪਹਿਰੋਂ ਸੇ
ਹਮ ਤੋ ਝੋਲਾ ਉਠਾਕੇ ਚਲੇ
ਬਾਰਿਸ਼ ਕਮ ਕਮ ਲਗਤੀ ਹੈ
ਨਦੀਆਂ ਮੱਧਮ ਲੱਗਤੀ ਹੈ
ਹਮ ਤੋ ਸੰਮੁਦਰ ਕੇ ਅੰਦਰ ਚਲੇ
ਹਮ ਚਲੇ ਹਮ ਚਲੇ ਓ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਰੇ………
ਹੁਣ ਸਭ ਤੋਂ ਆਖਰ ‘ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਜਿੰਨ੍ਹੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਡੇਰਾ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਰਿਫੂਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਤਾਂ ਵੰਡ ਦੀ ਟੀਸ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਚਾਦਰ ‘ਚ ਕਿਤੇ ਪਾਲਕੇ ਬੈਠਾ ਹੈ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੇ ਵੰਡ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਜਾਂ ਵੰਡ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਛੜੇ ਡੇਰੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹਵਾਲੇ ਹਨ।
“ਆਖੋਂ ਕੋ ਵੀਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ
ਸਪਨੋਂ ਕੀ ਸਰਹੱਦ ਨਹੀਂ ਹੋਤੀ
ਬੰਦ ਆਖੋਂ ਸੇ ਰੋਜ਼ ਮੈਂ
ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਚਲੇ ਜਾਤਾ ਹੂੰ
ਮਿਲਨੇ ਮੇਹਦੀ ਹਸਨ ਸੇ।”
ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਕਰ ‘ਚ ਅੱਧ ਸੜੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ,ਕਤਲੋਗਾਰਦ ਦਾ,ਬੇਘਰ ਹੁੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਭੇਂਟ ਚੜ੍ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਰੀ ਹੈ।ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਣ ਨਾਤੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਲਾਇਲਪੁਰੋਂ ਆਉਣ ਬਹਾਨੇ ਮੈਂ ਇਸ ਦਰਦ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ ਕਦੀ ਕਿਹਾ ਸੀ-
“ਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਮੁਲਕ ਹਕੂਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।ਹਕੂਮਤ ਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਤਾਂ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ ਪਰ ਮੁਲਕ ਤੇ ਵਤਨ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੇ।”
ਇਹਦਾ ਇਹ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਪਰ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਬੰਦੇ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੋ ਮੁਲਕਾਂ ‘ਚ ਆਪਣੇ ਵਜੂਦ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸਿਰਜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਕਦੀ ਕਿਹਾ ਸੀ-
“ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵਤਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮੁਲਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।”
ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦਾ ਫ਼ਿਲਮ ਪਿੰਜਰ ਦਾ ਉਹ ਗੀਤ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਰੂਪ ਕੁਮਾਰ ਰਾਠੌੜ ਨੇ ਗਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਹੈ।ਇਹ ਫਿਲਮ ਡਾ. ਚੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿਵੇਦੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਨਾਵਲ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਬਣਾਈ ਸੀ।ਇਹ ਗੀਤ ਹੈ-
ਵਤਨਾਂ ਵੇ…ਓ ਮੇਰਿਆ ਵਤਨਾਂ ਵੇ
ਬਟ ਗਏ ਤੇਰੇ ਆਂਗਣ,ਬੁੱਝ ਗਏ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਸਾਂਝੇ
ਲੁੱਟ ਗਈ ਤੇਰੀ ਹੀਰਾਂ,ਮਰ ਗਏ ਤੇਰੇ ਰਾਂਝੇ
ਵਤਨਾਂ ਵੇ…ਓ ਮੇਰਿਆ ਵਤਨਾਂ ਵੇ
ਕੋਣ ਤੁਝੇ ਪਾਣੀ ਪੂਛੇਗਾ,ਫਸਲੇਂ ਸੀਂਚੇਗਾ
ਕੋਣ ਤੇਰੀ ਮਾਟੀ ਮੇਂ ਠੰਡੀ ਛਾਂਵ ਬੀਜੇਗਾ
ਬੈਰੀ ਕਾਂਚ ਕੇ ਲੈ ਗਏ ਤੇਰੀ ਠੰਡੀਆਂ ਛਾਵਾਂ ਵੇ
ਵਤਨਾਂ ਵੇ…ਓ ਮੇਰਿਆ ਵਤਨਾਂ ਵੇ
ਹਮ ਨਾ ਰਹੇਂ ਤੋ ਕੋਣ ਬਸਾਏਗਾ ਤੇਰਾ ਵੀਰਾਣਾ
ਮੁੜਕੇ ਹਮ ਨਾ ਦੇਖੇਂਗੇ ਤੂੰ ਭੀ ਯਾਦ ਨਾ ਆਣਾ
ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਦੀ ਇਹ ਖੂਬੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਵੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਗੀਤਾਂ ਵਾਂਗੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ‘ਰਾਵੀ ਪਾਰ’ ਪੜ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਲੇਖ ਕਹਾਣੀ ‘ਰਾਵੀ ਪਾਰ’ ਤੁਹਾਨੂੰ ਝੰਝੋੜਦੀ ਹੈ,ਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅਸਰ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।ਕਹਾਣੀ ਤਾਂ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਹੀ ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਮੈਟਾਫਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।ਕਹਾਣੀ ਹੈ-
ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪਿਓ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ‘ਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਆਪਣੇ ਨਵਜੰਮੇ ਜੁੜਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਘਰਵਾਲੀ ਨਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਰਾਹ ‘ਚ ਹੀ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਯੋਗ ‘ਚ ਹੈ।ਇੱਕ ਵੰਡ,ਦੂਜਾ ਪਿਓ ਦੀ ਮੌਤ,ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈ ਮਾਂ ਜੋ ਹੋਰ ਕਾਫਲੇ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇਗੀ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਆਈ ਤਾਜ਼ਾ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਉਮੀਦ ਉਹਦੇ ਜੁੜਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ‘ਚੋਂ ਇੱਕ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ।ਰਾਵੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ ਰੇਲਗੱਡੀ ਦੀ ਛੱਤ ‘ਤੇ ਬੈਠਾ ਕੋਈ ਸੱਜਣ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਰੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਰਾਵੀ ‘ਚ ਸੁੱਟ ਦੇ ਇਹੋ ਉਹਦਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇਗਾ।ਬੱਚਾ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।ਪਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਰਦਾ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਉਹਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਸ਼ਾਹਨੀ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾਕੇ ਪੱਥਰ ਹੋਈ ਪਈ ਹੈ।ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿਹੜਾ ਬੱਚਾ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ‘ਚ ਸੁੱਟਿਆ ਉਹ ਜਿਓਂਦਾ ਸੀ……………
ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਕਿੰਨੇ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦੇ ਨੇ ? ਜਾਂ ਤੁਸੀ ਪੱਥਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ ? ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਰਫਿਊਜ਼ੀ ਦੀ ਹੋਣੀ ਹੀ ਤਾਂ ਦੱਸੀ ਹੈ।ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬੇਘਰ ਹੋਏ ਲੋਕ ਇੰਝ ਹੀ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਰਾਵੀ ‘ਚ ਸੁੱਟ ਆ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਰਦਾ ਯਾਦਾਂ ਲੱਧੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰੁਦਣ ‘ਚ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਬੰਦੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਖੋਹ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।ਜੋ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਉਹ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦੀ ਲਪੇਟ ‘ਚ ਆਏ ਹਰ ਬੰਦੇ ਦੀ ਹੋਣੀ ਹੈ।ਸਾਡੇ ਬੁਜ਼ਰਗਾਂ ਦੀ ਖੜੋਤ 1947 ਦੇ ਲਾਹੌਰ ‘ਚ ਹੀ ਹੈ।ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਹੇ ਲਾਇਲਪੁਰ ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਮੇਰੇ ਬੁਜ਼ਰਗਾਂ ਲਈ ਉਹ ਲਾਇਲਪੁਰ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਹ ਹਨ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ…! ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ,ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਜਿੰਨ੍ਹਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਇਸ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਪੇਚੀਦਗੀ ਨੂੰ ਕਿਆ ਦਿੱਲੀ ਕਿਆ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਾਣਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਖੂਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ-
ਕਿੱਸੇ ਲੰਮੇ ਨੇ ਲਕੀਰਾਂ ਦੇ
ਗੋਲੀ ਨਾ ਗੱਲ ਕਰਦੇ
ਬੋਲ ਚੁੱਭਦੇ ਨੇ ਵੀਰਾਂ ਦੇ
ਇਸੇ ਫਿਲਮ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੀਤ ਹੈ।ਜੋ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦਾ ਸੁਫਨਾ ਜਾਂ ਹਰ ਉਸ ਅਜ਼ਾਦ ਮਨ ਦਾ ਸੁਫਨਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਲਕੀਰੇਂ ਹੈ ਤੋ ਰਹਿਣੇ ਦੋ
ਕਿਸੀ ਨੇ ਰੂਠ ਕਰ ਗੁੱਸੇ ਮੇਂ ਸ਼ਾਇਦ ਖੀਂਚ ਦੀ ਥੀ
ਉਨਹੀ ਕੋ ਬਣਾਓ ਅਬ ਪਾਲਾ ਔਰ ਕੱਬਡੀ ਖੇਲਤੇ ਹੈਂ
ਲਕੀਰੇਂ ਹੈ ਤੋ ਰਹਿਣੇ ਦੋ
ਮੇਰੇ ਪਾਲੇ ਮੇਂ ਤੁਮ ਆਓ,ਮੁਝੇ ਲਲਕਾਰੋ
ਮੇਰੇ ਹਾਥ ਪਰ ਤੁਮ ਹਾਥ ਮਾਰੋ,ਔਰ ਭਾਗੋ (ਦੋੜੋ)
ਤੁਮਹੇ ਪਕੜੂ ਲਿਪਟੂ
ਔਰ ਤੁਮਹੇ ਵਾਪਸ ਨਾ ਜਾਣੇ ਦੂੰ
ਲਕੀਰੇਂ ਹੈ ਤੋ ਰਹਿਣੇ ਦੋ…………
ਤੁਮਾਹਰੇ ਪਾਲੇ ਮੇਂ
ਜਬ ਕੋਡੀ ਕੋਡੀ ਕਰਤਾ ਜਾਊਂ ਮੈਂ
ਮੁਝੇ ਤੁਮ ਭੀ ਪਕੜ ਲੇਨਾ
ਮੁਝੇ ਛੂਨੇ ਨਹੀਂ ਦੇਨਾ
ਮੁਝੇ ਤੁਮ ਭੀ ਪਕੜ ਲੇਨਾ
ਛੂਨੇ ਨਹੀਂ ਦੇਨਾ
ਓ ਸਰਹੱਦ ਲਕੀਰੇਂ….!

~ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ

ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਸੰਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਹੇ ਹਨ।ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਇਸ ਵਪਾਰਕ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਵੀ ਠਹਿਰਾ ਦੀ ਹੈ।ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤੇ ਮੇਰਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵੰਡ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਿੰਡੇ ਵਜੂਦ ਨੂੰ ਸਮੇਟਣ ਦਾ ਵੀ ਹੈ।ਸੋ ਪੇਸ਼ ਹੈ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖਿਆ -ਗੁਲਜ਼ਾਰਨਾਮਾ
ਸੁੰਗਧੀਆਂ-ਪੰਜਾਬ ਭਵਨ ਰਸਾਲੇ ਤੋਂ
ਸੁੱਖੀ ਬਾਠ ਅਤੇ ਕਵਿੰਦਰ ਚਾਂਦ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਸਦਕਾ ਕਨੇਡਾ ਤੋਂ
ਇਹ ਲੇਖ ਕਨੇਡਾ ਦੇ ਰਸਾਲੇ ਸੁੰਗਧੀਆਂ ‘ਚ ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਦੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ‘ਚ ਛਪਿਆ ਹੈ।ਇਸ ਰਸਾਲੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਭਵਨ ਵੱਲੋਂ ਸੁੱਖੀ ਬਾਠ ਅਤੇ ਕਵਿੰਦਰ ਚਾਂਦ ਹੁਣਾਂ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Sugandhian Title Sept-Oct 2017 Page 1 Sugandhian Title Sept-Oct 2017 Page 4 2

 

Advertisements
Posted in Cinema, History, Music | Tagged , , , , , , , , , , | Leave a comment

ਸਰਾਪੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਦੀ ਮਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਦੇ ਬੰਦੇ

1947 Partition 160917

ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਪੋਕਸਮੈਨ ‘ਚ ਛਪਿਆ ਮੇਰਾ ਇਹ ਲੇਖ ਜੋ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਿਨੇਮਾ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਉਮੀਦ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦਾ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਕਿਹੜੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ‘ਚ ਕੀ ਤਸਦੀਕ ਕਰ ਦੇਵੇ ਕੋਈ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਭਲਾ !
ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਬੁਜ਼ਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ‘ਚ ਲਾਹੌਰ,ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਹਨ।ਸਾਡੀਆਂ ਕਹਾਵਤਾਂ ‘ਚ ਲਾਹੌਰ ਜਿਉਂਦਾ ਹੈ।ਸਾਡੀ ਤੰਦ ਸਖੀ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਕੰਲਧਰ ਦੇ ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਵਾਇਆ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ,ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ,ਵਾਰਿਸ,ਬੁੱਲ੍ਹਾ,ਹਾਸ਼ਮ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਦੀ ‘ਹੂ’ ਤੇ ਦੁੱਲੇ ਭੱਟੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਮੁੰਦਰੀਏ ‘ਹੋ’ ਤੱਕ ਹੈ।ਸਾਨੂੰ ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਮੁੱਹਬਤ ਹੈ।ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਇਸ਼ਕ ਹੈ।ਅਸੀ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ,ਅੰਬਰਸਰ ਤੋਂ ਮਹੁੰਮਦ ਰਫੀ,ਪਿੱਛੇ ਛੁੱਟ ਗਈ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ,ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅਲੀ ਸੇਠੀ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ।ਇਹ ਮੁਹੱਬਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗੀ ਜੋ ਅਭਿਜੀਤ ਭੱਟਚਾਰੀਆ ਵਾਂਗੂ ਕੌੜ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਨੂ ਨਿਗਮ ਵਾਂਗੂ ਅਜ਼ਾਨ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਦੀ ਰੂਹਦਾਰੀ ਨੂੰ ਰੌਲਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅਤੀਤ ਦੀ ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਨੇ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਸਿਰਜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।ਨਨਕਾਣੇ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਦਾਰ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਖਾਲਿਦ ਮਹੁਮਦ ਦੀ ਮੰਮੋ ਤੱਕ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹਨ।ਮੰਮੋ ਵੰਡ ਦੀ ਉਸ ਤਾਰੀਖ਼ ‘ਚ ਆਪ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਈ ਅਤੇ ਉਹਦੀ ਭੈਣ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਚਲੀ ਗਈ।ਸ਼ਿਆਮ ਬਨੇਗਲ ਦੀ ਇਹ ਫਿਲਮ ਉਹਨਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿੱਥਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਆਪਣਿਆਂ ‘ਚ ਵੰਡੇ ਗਏ।ਅਖੀਰ ਮੰਮੋ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਮੁੰਬਈ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਕੋਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂਕਿ ਸਫਾਰਤਖਾਨੇ ਮੌਤ ਦਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਮੁੜ ਕੋਈ ਘੁਸਪੈਠੀਆ ਕਹਿ ਫਰੰਟੀਅਰ ਮੇਲ ਤੋਂ ਵਾਇਆ ਅੰਬਰਸਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਰਵਾਨਾ ਨਾ ਕਰ ਦੇਵੇ।
ਇਸੇ ਮਾਹੌਲ ‘ਚ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ‘ਮੇਰਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਫਰਨਾਮਾ’ ‘ਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਹੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਹੁਣ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈਣੀ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ।ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜਾ ਜਦੋਂ ਰੋਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਸਿਰਫ ਘਰ ਨਹੀਂ ਖੁੱਸੇ ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਨੈਸ਼੍ਹ ਤਕਦੀਰਾਂ ਦੇ ਖੇਡ ਦੇ ਸਿਰਫ ਮੋਹਰੇ ਬਣਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ।
ਇਸੇ ਮਾਹੌਲ ‘ਚ ਬੰਗਾਲ ‘ਚ ਚੋਪੜਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਲਾਣੇਦਾਰ ਲਾਲਾ ਵਲਾਇਤੀ ਰਾਜ ਚੋਪੜਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ।ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬਲਦੇਵ ਰਾਜ ਚੋਪੜਾ ਬੰਬੇ (ਮੁੰਬਈ) ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਰਾਜ ਚੋਪੜਾ ਸਾਹਬ ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ‘ਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਏ।ਨਫਰਤ ‘ਚ ਜਿਸ ਹਿੰਦੂ ਫੰਡਾਮੈਂਟਲਿਜ਼ਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਚੋਪੜਾ ਸਾਹਬ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਉਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਚੋਪੜਾ ਸਾਹਬ ਦੀ ਭਾਬੀ ਤੰਦੂਰ ਪਕਾਉਂਦੀ ਪਕਾਉਂਦੀ ਮਸਾਂ ਬਚੀ।ਕਿਉਂ ਕਿ ਤੰਦੂਰ ‘ਚ ਦੰਗਿਆ ਦੌਰਾਨ ਵਰਤੋਂ ‘ਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਬੰਬ ਲੁਕੋਕੇ ਰੱਖੇ ਸਨ।ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ‘ਚ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਜਿਹੜਾ ਸਮਾਨ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉਹ ਵੀ ਮਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ।ਪਲਛਿਣ ਦੀ ਦੇਰ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਚੋਪੜਾ ਸਾਹਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਘਰ ਰੋਹਤਕ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਕੋਲ ਬੰਬੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।ਹੁਣ ਬਲਦੇਵ ਰਾਜ ਚੋਪੜਾ ਸਾਹਬ ਦੀ ਸੰਗਤ ‘ਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ।ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਰੰਗ ‘ਚ ਵੰਡ ਦੀ ਟੀਸ ਜੋ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਸੀ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਹੁੰਦਿਆ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਕਿੰਝ ਆਈ,ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਦਾ ਇਸ਼ਰਾ ਚੰਗੀ ਸਮਝ ‘ਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਸੇ ਸਮਝ ਤੋਂ 1961 ‘ਚ ਆਈ ਫਿਲਮ ‘ਧਰਮਪੁੱਤਰ’ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਅਚਾਰਿਆ ਚਤੁਰਸੇਨ ਦੇ ‘ਧਰਮਪੁੱਤਰ’ ਤੋਂ ਬਣੀ ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸਨ ਬੀ.ਆਰ.ਚੋਪੜਾ ਆਪ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਯਸ਼ ਚੋਪੜਾ ਬਣੇ।ਯਕੀਨਨ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਨਿਜੀ ਤਜ਼ਰਬੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ।ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਚੋਪੜਾ ਸਾਹਬ ਖੁਦ ਨੂੰ ਰੂਬਰੂ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ।
ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਅੰਦਰ ਵੰਡ 1947 ‘ਤੇ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਹੈ।ਸਾਡੇ ਦਰਦ,ਅਹਿਸਾਸ,ਜਜ਼ਬਾਤ ਦੀ ਇਸ ਕੜੀ ‘ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।ਪਰ ਫਿਲਮ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਵੰਡ,ਸਿਆਸਤ,ਧਰਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਫੰਡਾਮੈਂਟਲਿਜ਼ਮ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਜਿੰਨੀ ਬੇਬਾਕ ਵਿਖਦੀ ਹੈ,ਇਸ ਬਰਾਬਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਫਿਲਮ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਵਿਖਦੀ।
ਇਸ ਲੜੀ ‘ਚ ਮੈਂ ਹੋਰ ਫਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਅਣਗੋਲਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਜੋ 1947 ਵੰਡ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ।ਗਰਮ ਹਵਾ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਪਿੰਜਰ,ਕਿਆ ਦਿੱਲੀ ਕਿਆ ਲਾਹੌਰ ਤੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਖਾਮੋਸ਼ ਪਾਣੀ,ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਮੁਹੱਬਤ,ਕਿੱਸਾ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।ਪਰ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਫਿਲਮ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਰ ਹੈ।
1961 ‘ਚ ਬਲੈਕ ਐਂਡ ਵਾੲ੍ਹੀਟ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਬੇਬਾਕ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦੀ ਇਹ ਫਿਲਮ ਵਿੱਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਸਫਲ ਸੀ।ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ ਸੀ।ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਸ਼ ਚੋਪੜਾ ਸਾਹਬ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਇਸ ਰੂਪ ਦੀ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ੋਖਿਮ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਫਿਲਮ ਵੀਰ-ਜ਼ਾਰਾ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਧਰਮਪੁੱਤਰ ‘ਚ ਜਿਸ ਸਾਂਝ ਨਾਲ ਅਸੀ ਰੂਬਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਇਸ ਦੌਰ ਦੀ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ‘ਚ ਸਾਡਾ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।ਹੁਸਨ ਬਾਨੋ (ਮਾਲਾ ਸਿਨ੍ਹਾ) ਦਾ ਨਜਾਇਜ਼ ਮੁੰਡਾ (ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ) ਹੁਸਨ ਬਾਨੋ ਦਾ ਧਰਮ ਭਰਾ ਬਣਿਆ ਹਿੰਦੂ ਡਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਾਏ (ਮਨਮੋਹਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ) ਪਾਲਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਉਹੀ ਡਾਕਟਰ ਹੈ ਜਿਹਨੂੰ ਉਹਦੇ ਪਿਓ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਦੇ ਪਿਓ ਦੇ ਧਰਮ ਭਰਾ ਬਣੇ ਨਵਾਬ ਬਦਰੂਦੀਨ (ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ) ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ ‘ਚ ਆਪਣੇ ਖਰਚੇ ‘ਤੇ ਪੜਾਇਆ ਹੈ।ਯਾਨਿ ਕਿ ਧਰਮ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਨਿਜੀ ਅਹਿਸਾਸ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅੰਦਰਲਾ ਪਿਆਰ ਬੇਜੋੜ ਖੂਬਸੂਰਤ ਉਦਾਹਰਨ ਸੀ।ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਫਿਲਮ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਬਾਰ ਬਾਰ ਸੁਣੀਏ ਅਤੇ ਇਹ ਫਿਲਮ ਅੱਜ ਦੇ ਉਸ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਤਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਲੀ ਹੋਈ ਸਾਂਝੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮੁਹੱਬਤ ਨੂੰ ਪੁੰਗਰਨ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀ।
ਵਾਹਗਾ ਬਾਰਡਰ ਦੀ ਪਰੇਡਾਂ ਅਤੇ ਮਾਰਚ (ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ) ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ? ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਲਾਹੌਰੀਏ ਫਿਲਮ ਵੇਖਦਾਂ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਵਡਿਆਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਣ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਚੈਨਲ ਬਿਨਾਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਤਸਦੀਕ ਕੀਤੇ ਖਬਰਾਂ ਫੈਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਫਰਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਖੇਡ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।ਅਜਿਹੇ ‘ਚ ਉਹ ਫਿਲਮਾਂ ਜੋ ਏਜੰਟ ਵਿਨੋਦ,ਫੈਂਟਮ ਜਿਹੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਭਗਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਤਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਉਹਲੇ ਸਿਵਾਏ ਨਫਰਤ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ।ਅਜਿਹੇ ‘ਚ ਲਾਹੌਰੀਏ ਸਰਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਾਝਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਜੇ ਇਹ ਫਿਲਮ ਹਿੰਦੀ ‘ਚ ਬਣਦੀ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅਸਫਲ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ।ਕਿਉਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੁਹੱਬਤ ਭਰੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਅਜੀਬੋ ਗਰੀਬ ਫੈਲਿਆ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ।
ਦੀ ਰਿਲੱਕਟੈਂਟ ਫੰਡਾਮੈਂਟਲਿਸਟ,ਐਗਜ਼ਿਟ ਏਸ਼ੀਆ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਲੇਖਕ ਮੋਹਸਿਨ ਹਾਮਿਦ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਜੇ ਇੱਕ ਅਖਬਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ‘ਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਤੁਰਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਭੱਵਿਖ ਕੱਟੜਤਾ ‘ਚ ਸੁੱਟਿਆ ਹੈ।ਉਸੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦਿਆ ਸੰਭਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਜਿਹੇ ‘ਚ ਫਿਲਮ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਅੰਦਰ ਜਿਸ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਮਾਹੌਲ ਦੇ ਇਨਸਾਨ ਹਨ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਅੱਜ ਵੀ ਅੰਡਮਾਨ ਨਿਕੋਬਾਰ ਵਿਖੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਵਾਲੇ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਡਾ ਪਰਮਵੀਰ ਸਿੰਘ ਹੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਏ ਸੀ।ਉਹਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਅੰਡਮਾਨ ‘ਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਮਿਲ ਜਾਣਗੇ ਜਿੰਨ੍ਹਾ ‘ਚ ਮੁਸਲਮਾਨ,ਹਿੰਦੂ,ਸਿੱਖ ਭਾਵ ਕਿ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਧਰਮ ਦੇ ਬੰਦੇ ਇੱਕੋ ਪਰਿਵਾਰ ‘ਚ ਮਿਲ ਜਾਣਗੇ।ਇਹ ਪਿਆਰਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਕਮਾਲ ਵੀ ਹੈ।ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੂੰ ਅੰਡਮਾਨ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਡਮਾਨ ਤੋਂ ਅਜਿਹੀ ਹਵਾ ਇੱਧਰ ਨੂੰ ਵਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਗੀਤ ਸਦੀਵੀ ਸਵਾਲ ਹੈ-ਯੇ ਕਿਸਕਾ ਲਹੂ ਹੈ ਕੋਣ ਮਰਾ ?
ਵੰਡ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਜਿਹੜੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਅਸੀ ਰੂਬਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ‘ਚੋਂ ਅਸੀ ਉਹਨਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ‘ਚ ਹੋਈ ਵੱਡ-ਟੁੱਕ ਨੂੰ ਲੈਕੇ,ਆਪਣੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ,ਧੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਉਧਾਲਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੇਆਬਰੂ ਹੁੰਦੀ ਪੱਤ,10 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਏ ਕਤਲਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ।ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਡਾ.ਇਸ਼ਤਿਆਕ ਅਹਿਮਦ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਪੰਜਾਬ:ਬਲੱਡੀਡ,ਪਾਰਟੀਸ਼ਨਡ ਐਂਡ ਕਲੈਨਸਡ’ ‘ਚ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਓਹਲੇ ਇਸ ਖੂਨੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ‘ਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦਾ ਪਰਵਾਸ,ਇੱਕ ਕੌਮ ਦਾ ਉਜਾੜਾ ਅਤੇ ਸੋਚਿਆ ਸਮਝਿਆ ਕਤਲੇਆਮ ਕਰਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।ਇਸ਼ਤਿਆਕ ਅਹਿਮਦ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ,ਯੋਗੋਸਲਾਵੀਆ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ,ਰਵਾਂਡਾ ਅਤੇ ਸੁਡਾਨ ਦੇ ਪੱਛਮ ‘ਚ ਸਥਿਤ ਖੇਤਰ ਦਾਫੁਰ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਵਰਗਾ ਹੈ।
ਆਖਰ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਉਜਾੜਾ ਹੈ ਜਿਹਦੀ ਟੀਸ ਲਈ ਇਹਦੀ ਜੱਦ ‘ਚ ਆਏ ਦਿਲ ਸਦਾ ਮਰਸੀਆ ਹੀ ਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।6.5 ਮਿਲੀਅਨ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇੱਧਰੋਂ ਪੱਛਮ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਕਾਫਲੇ ਲੈ ਤੁਰਿਆ ਅਤੇ 6 ਮਿਲੀਅਨ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਹਿੰਦੂ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਸ ਕਰਦਾ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ।ਇਸ ਦੌਰਾਨ 10 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ।
ਰਾਜਮੋਹਨ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਪੰਜਾਬ:ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੋਂ ਮਾਉਂਟਬੇਟਨ ਤੱਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ‘ਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ-
“ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਇੱਜ਼ਤਾਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਖੂਹਾਂ ਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।ਕਈਆਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਨੂੰਹਾਂ ਧੀਆਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤਾਂ ਕਿ ਵੈਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾ ਆ ਸਕਣ।ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ,ਪਿੱਛੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਨਹੀਂ ਇਹ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂ ਰਫਿਊਜ਼ੀਆਂ ਦਾ ਕਾਫਲਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ,ਖ਼ਬਰ ਆ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਬਲੋਚ ਰਜਮੈਂਟ ਆ ਪੁੱਜੀ ਹੈ।
ਰਫਿਊਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਾਚਾਰ ਖਾਵੰਦ,ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਕੋਲੋਂ ਖੋਹ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ।ਹਮਲਾਵਰ ਆਪੋ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲੈਂਦੇ,ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਮਾਲ ਛਾਂਟਦੇ।ਬਲਾਤਕਾਰ ਪਿੱਛੋਂ ਅਕਸਰ ਕਤਲ।”
ਰਾਮਚੰਦਰ ਗੁਹਾ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਇੰਡੀਆ ਆਫਟਰ ਗਾਂਧੀ’ ‘ਚ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਾਰਡ ਮਾਉਂਟਬੇਟਨ ਦੀ ਜੀਵਣੀ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਜੀਗਲਰ ਵੀ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 10 ਲੱਖ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਬਾਅਦ ‘ਚ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 20 ਲੱਖ ਸੀ।ਗੁਹਾ ਮੁਤਾਬਕ ਪਲਾਇਨ ਦੀ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ‘ਚ ਜ਼ਮੀਨੀ ਬਟਵਾਰਾ ਵੀ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸੀ।ਕਿਉਂ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਸਿੱਖ ਮੁਹਾਜਿਰ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ 29 ਲੱਖ ਹੈਕਟੇਅਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਛੱਡਕੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਆਏ ਸਨ ਪਰ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ‘ਚੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੀ ਗਈ ਜ਼ਮੀਨ ਸਿਰਫ 19 ਲੱਖ ਹੈਕਟੇਅਰ ਸੀ।ਸੋ ਇਸ ਸਾਰੇ ਵਰਤਾਰੇ ‘ਚ ਵੱਡਾ ਘਾਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।ਬੇਸ਼ੱਕ ਉਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਵੀ ਹਨ।ਪਰ ਸਾਡੇ ‘ਚ ਘਾਟ ਕਿੱਥੇ ਸੀ ? ਕੱਲ੍ਹ ਤੱਕ ਤਾਂ ਅਸੀ ਸਾਂਝੇ ਖ਼ਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਮੱਥੇ ਵੀ ਟੇਕਦੇ ਸਾਂ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਲੋਅ ‘ਚ ਖੇਤ ਵੀ ਸਾਂਝੇ ਹੋ ਜੋਤਦੇ ਸਾਂ।ਸਾਡਾ ਤਾਇਆ ਬਸ਼ੀਰਾ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਚੌਧਰੀ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਰਾਹ ‘ਚ ਪਿੰਡ ਦੇ ਜਵਾਈ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਨੂੰ ਆਉਂਦਿਆ ਵੇਖ ਆਪਣੀ ਘੋੜੀ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਉਹਨੂੰ ਘੋੜੀ ‘ਤੇ ਬਿਠਾ ਪਿੰਡ ਉਹਦੇ ਸੁਹਰੇ ਘਰ ਛੱਡਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਹ ਪਿੰਡ ਦਾ ਜਵਾਈ ਸੀ।ਇੰਝ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਗੁੜਤੀ ‘ਚ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਿਭਦੇ ਸਨ।ਬਸੰਤ ਕੌਰ,ਕਮਲਾ ਅਤੇ ਫੌਜ਼ੀਆ ਆਪਸ ‘ਚ ਸਹੇਲੀਆਂ ਸਨ।ਕਦੀ ਚਿੱਤ ਚੇਤਿਆਂ ‘ਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀ ਇੰਝ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪੱਤ ਰੋਲਾਂਗੇ ਅਤੇ ਵੱਡ-ਟੁੱਕ ਕਰਾਂਗੇ।
ਇਹ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸੀ।ਇਹ ਤਾਰੀਖ਼ ‘ਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੁਣਕਰ ਹੋਏ ਸੀ।ਹੁਣ 71 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਅਸੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ।ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਨਾਵਲ ਪਿੰਜਰ ਦੇ ਪਾਤਰ ਰਸ਼ੀਦ ਕੋਲ ਪੂਰੋ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਵਧੀਕੀ ਦੀ ਸ਼ਰਮ ਹੈ।ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਨਹਾਗਾਰ ਹੋਣ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਪਛਤਾਵੇ ‘ਚ ਹੈ।ਅਸਲ ‘ਚ ਅਸੀ ਕੀ ਆਪਣਾ ਅਜਿਹਾ ਗੁਨਾਹ ਕਬੂਲ ਕਰਾਂਗੇ ? ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਹ ਕੌਸ਼ਿਸ਼ 3 ਸਿੰਤਬਰ 2017 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਦੱਸ ਵਜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ ਲੁਧਿਆਣਾ ‘ਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।ਜਿੱਥੇ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਹੋਏ ਕਤਲਾਂ ਦੀ ਮੁਆਫੀ ਸਮੂਹਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮੰਨਦਿਆਂ ਮੰਗੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।71 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਅਸੀ ਇਹ ਗੁਨਾਹ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕੀਤੀ ਸੋ ਕੀਤਾ ਪਰ ਅਸੀ ਖੁਦ ਵੀ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ।
ਮੇਰੀ ਚੇਤਨਾ ‘ਚ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਕਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਜਿਹੀ ਹੋਣੀ ਲਈ ਇੱਕਠ ‘ਚ ਆਪਣੇ ਮੋਏ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਰੂਹਦਾਰੀ ‘ਚ ਮਾਫੀ ਮੰਗੀ ਹੋਵੇ।ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਇੰਝ ਹੀ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਹੋਵੇਗੀ।ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੌਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਿਜਦਾ ਹੋਣ ਨੂੰ ਜੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ।1947 ਨੂੰ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਉਹ ਹਿੰਦੂ,ਸਿੱਖਣੀਆਂ,ਮੁਸਲਮਾਨਣੀਆਂ ਸਾਡੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਸਨ।ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟੀ ਪੱਤ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਹੀ ਮਾਫੀ ਮੰਗਣੀ ਪਵੇਗੀ।ਸਾਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਅਹਿਦ ਲੈਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਅਸੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇੰਝ ਮੁੜ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿਆਂਗੇ।ਇਸ ਅਰਦਾਸ ‘ਚ ਮੈਂ ਖੁਦ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।‘ਆਲਮੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬੀ ਸੰਗਤ’ ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ ਲੁਧਿਆਣਾ ‘ਚ ਇਹ ਇੱਕਠ ‘ਉਮੀਦ ਦੇ ਬੰਦੇ’ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਜਿਹਾ ਹੰਭਲਾ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਥ’ ਵਾਲਿਆਂ ਕੀਤਾ ਸੀ।ਅਜਿਹੇ ਵਰਤਾਰੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਾਪਰਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਉਮੀਦ ਬਣਦੇ ਹਨ।ਉਮੀਦ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਾਫਲਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਥ ‘ਚ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਸਰਾਏ,ਡਾ.ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਲਾਂਬੜਾ ਹੁਣਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਈ ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਤੌਸੀਫ਼ ਤੋਂ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗੀ ਸੀ।ਇਸ ਬਹਾਨੇ ਉਹਨਾਂ ਪੂਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੌਮ ਤੋਂ ਮਾਫੀ ਮੰਗੀ ਸੀ।ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਤੌਸੀਫ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਇੱਧਰੋਂ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਗਈ ਸੀ।ਇਸ ਮੌਕੇ ਉਹਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਇੱਧਰ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਸਨ।ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਤੌਸੀਫ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਦੀ ਰਹੀ।ਕਈਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹੱਲਿਆਂ ‘ਚ ਮਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ।ਕਈਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ‘ਚੋਂ ਇੱਕ ਭੈਣ ਬੱਚ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਧਰ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਗਈ ਸੀ।ਪਰ ਪੂਰਾ ਸੱਚ ਕਦੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ।ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਤੌਸੀਫ ਆਪਣੇ ਵਿਛੜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਡੀਕਦੀ ਇਸ ਫਾਨੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਈ ਹੈ।ਉਹਦੀ ਪੀੜ ਉਹਦੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ‘ਚ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ।ਉਹਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਬੇਲੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ’ ਪੜ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਅਖ਼ੀਰ ‘ਚ ਇਸ ਮੌਕੇ ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ-
ਸਿੱਖਣੀ ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਬੀਬੀ ਉਰਫ਼ ਜਿੰਦਾਂ
ਪਿੰਡ ਚੀਚੋਕੀ ਮੱਲ੍ਹੀਆਂ ਨਜ਼ਦੀਕ ਲਹੌਰ
ਜਦ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰ ਦੇ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸੀ ਸਾਲ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਲੱਗਾ
ਇਹ ਗੱਲ ਉਦੋਂ ਦੀ ਹੈ
ਜਦ ਨਾਨਕ ਦੇ ਮੱਥੇ ਦੇ ਉੱਤੇ
ਕਿਸੇ ਮੁਜਾਹਿਦ ਚੰਨ ਤੇ ਤਾਰਾ ਖੁਣਿਆ
ਪੰਜ ਨਦੀਆਂ ਰੱਤ ਉੱਛਲ਼ੀ
ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਪੰਜੇ ਉਂਗਲਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ
ਲੋਕੀ ਘਰ ਬੈਠੇ ਪਰਦੇਸੀ ਹੋਏ
ਗੁਰੁ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਗੁਰੁ ਕੀ ਨਗਰੀ
ਜਾਂਦੀ ਰੇਲ ਦੀ ਗੱਡੀ ਰਸਤੇ ਰੋਕੀ ਚੀਚੋ ਮੱਲ੍ਹੀਆਂ
ਇਸਮਤ ਰੋਲ਼ੀ ਕੱਖ ਨਾ ਛੱਡਿਆ
ਬੁੜ੍ਹੀਆਂ ਬੱਚੇ ਬੰਦੇ ਡੱਕਰੇ ਕਰ ਕਰ ਸੁੱਟੇ
ਕੰਜਕਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਹੱਥੋਂ ਹੱਥੀਂ ਵਿਕੀਆਂ
ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁੱਲਾਂ ਰੱਬ ਦਾ ਬੰਦਾ
ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰੁਲ਼ਦੀ ਜਿੰਦਾ ਨੂੰ ਘਰ ਲੈ ਆਇਆ
ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਰ ਲੀਤਾ
ਜਿੰਦਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਹੋਈ ਫ਼ਾਤਿਮਾ
ਸਿੱਖਣੀ ਨੇ ਫਿਰ ਸੁੱਲੇ ਜੰਮੇ
ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਪੰਜ ਧੀਆਂ
ਹੌਲ਼ੀ ਹੌਲ਼ੀ ਹਉਕੇ ਮੁੱਕੇ ਹੰਝੂ ਸੁੱਕੇ
ਲੋਕੀਂ ਹੁਣ ਵੀ ਉਹਨੂੰ ਸਿੱਖਣੀ ਆਖ ਸੱਦਾਂਦੇ
ਰੀਲ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਟੁੱਟਦੀ ਜੁੜਦੀ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ
ਚੀਕਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਨਾ ਸੁਣਦੀ
ਅੱਖੀਆਂ ਰੋਵਣ ਪਰ ਅੱਥਰੂ ਨਹੀਂ ਹਨ
ਬੁੜ੍ਹੀ ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਆਂਹਦੀ :
ਨਾ ਰੋ ਬਾਊ
ਹੰਝ ਵਹਾਵਣ ਦਾ ਕੀ ਫ਼ਾਇਦਾ ਹੈ ?
ਨਿਤ ਉਡੀਖਾਂ ਆਹ ਦਿਨ ਆਇਆ
ਸਾਹ ਆਖ਼ਰੀ ਕਦ ਆਉਣਾ ਹੈ
ਜਦ ਵੀ ਆਇਆ ਬੜਾ ਹੀ ਮਿੱਠਾ ਹੋਣਾ…

____

ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ

 

Posted in Cinema, History, Life, Politics, Religion, Society | Tagged , , , , , , , , , , , , | Leave a comment

ਸੋਹਣੀ ਧਰਤੀ ਅੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖੇ,ਕਦਮ ਕਦਮ ਆਬਾਦ

||15-8-2017 ਸਪੋਕਸਮੈਨ ‘ਚ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ‘ਤੇ ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ‘ਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਦਰਦ ||

ਬਾਪਸੀ ਸਿੱਧਵਾ ਦੇ ਨਾਵਲ Cracking India (Ice Candy Man) ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਦੀਪਾ ਮਹਿਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਆਈ ਸੀ।ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਆਮਿਰ ਖ਼ਾਨ,ਨੰਦਿਤਾ ਦਾਸ ਦੀ ‘1947 ਅਰਥ’ ਸੀ।
ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਹੈ :- ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਟੁੱਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਇੰਡੀਪੈਂਡਸ !
ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੰਡ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੇ ਦੋ ਨਜ਼ਰੀਏ ਹਨ।ਜਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਇਸ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖਿੱਤੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਹੈ ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਇਸ ਵੰਡ ਦੇ ਗਵਾਹ ਬਣੇ,ਉਜੜੇ,ਬੇਗ਼ਾਨੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਬਣ ਗਏ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹਦੇ ਅਰਥ ਹੋਰ ਹਨ।ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਹੈ।ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵੰਡਿਆ ਪੰਜਾਬ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਪੰਜਾਬ ਹੈ।ਲਹਿੰਦੇ ਤੇ ਚੱੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਲਟਕਦਾ ਵਜੂਦ ਬਾਰਡਰਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੇਸ਼ੱਕ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੋ ਦੇਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਹ ਇੰਝ ਹੀ ਰਹਿਣ ਪਰ ਕੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਆਉਣ ਜਾਣ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਤਾਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਆਵੇ ਅਸੀ ਆਪਣੇ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵੇਖ ਆਈਏ।
ਪਰ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਦੀ ਕਾਲੀ ਚਾਦਰ ਥੱਲੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਦਫਨ ਹੈ ਜੋ ਨਾ ਭਲਾਉਣਯੋਗ ਹੈ।ਇਸ ਅਰਥ ਦੀ ਬੇਹਤਰ ਤਰਜਮਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਅੰਗਰੇਜ਼’ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝੀਏ ਤਾਂ
“ਫੇਰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਫੈਲ ਗਈ
ਅਜ਼ਾਦੀ ਫੈਲ ਗਈ ? ਅਜ਼ਾਦੀ ਫੈਲੀ ਨੀ ਬਾਪੂ ਮਿਲੀ ਸੀ
ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਤਾਂ ਫੈਲੀ ਹੀ ਸੀ।” ਆਖਰ ਇਹ ਅਜ਼ਾਦੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਰੋਗ ਦੇ ਫੈਲਣ ਵਰਗੀ ਹੀ ਸੀ।ਬਹੁਤੇ ਦਿਲਾਂ ‘ਚ ਇਹ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਈ ਹੈ।
ਇਸੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹਰ ਫ਼ਿਲਮਸਾਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਮੁਤਾਬਕ ਕਹੀ ਹੈ।ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਸਾਹਬ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਹੀਨਾ’ ਦੇ ਰੂਪ ‘ਚ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋਸਤੀ ਭਰੇ ਸਬੰਧ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਦੀ ਕੌਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ।ਕਾਰਗਿਲ ਵਾਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਬੰਧ ਕਾਫੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਸਮਿਆਂ ‘ਚ ਜੇ.ਪੀ ਦੱਤਾ ਦੀ ਆਈ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਰਫਿਊਜ਼ੀ’ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਕਿਉਂ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਅੰਦਰ ਦੋਸਤੀ ਪਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨੁਕਤਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਿਨੇਮਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਅਸਰ ਇੰਝ ਕਬੂਲਦੇ ਹਨ।ਪਰ ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਇਹ ਪ੍ਰੋਪੇਗੰਡਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕਿੰਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ? ਇਹਨੂੰ ਕੋਣ ਕਾਬੂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।ਕੂਟਨੀਤਕ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਦਾਅ ਪੇਂਚ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਾਰਡਰ ਤੋੜਣੇ ਪੈਣਗੇ।
ਬਾਰਡਰ ਇੱਕ ਲਕੀਰ ਹੈ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਖਿਆਲ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਵਪਾਰਕ ਇਕਾਈ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਬਾਰਡਰ ਦਾ ਹੋਣਾ ਸਿਰਫ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਮੰਡੀ ਦੇ ਹਿੱਤ ਹਨ।ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬਾਖੂਬੀ ਨਾਲ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦਾ ਲੇਖਕ ਨਿਰਮਲ ਨਿੰਮ੍ਹਾ ਲੰਗਾਹ ਆਪਣੇ ਸਵੈ ਜੀਵਣੀ ਨੁੰਮਾ ਨਾਵਲ ‘ਹਿੰਦ ਪਾਕਿ ਬਾਰਡਰਨਾਮਾ’ ‘ਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਚੱਕ 17 ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨੇ ਛਾਪਿਆ ਹੈ।ਬਾਰਡਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝੀਏ ਤਾਂ ਬਾਰਡਰ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਨੁਕਤਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਵੰਡ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਪਾ ਗਈ ਹੈ।ਇਹ ਸੰਦਰਭ ਦਰ ਸੰਦਰਭ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।ਜੋ ਨਜ਼ਰੀਆ ਹੈ।
ਇਹ ਨਜ਼ਰੀਆ ਸਿਨੇਮਾ ਅੰਦਰ ਜਿੱਥੇ ਗਰਮ ਹਵਾ,ਛਲੀਆ,ਮੰਮੋ,ਮੰਟੋ,ਤਮਸ,1947 ਅਰਥ,ਪਿੰਜਰ,ਭਾਗ ਮਿਲਖਾ ਭਾਗ,ਕਿਆ ਦਿੱਲੀ ਕਿਆ ਲਾਹੌਰ,ਖਾਮੋਸ਼ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੋਰ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।ਉੱਥੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ‘ਏ ਵੇਡਨੇਸ ਡੇ,ਏਜੰਟ ਵਿਨੋਦ,ਬੇਬੀ ਅਤੇ ਫੈਂਟਮ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਹਨ।
ਅਜਿਹੇ ‘ਚ ਸਮਾਜ ਦਾ ਉਹ ਸੰਦਰਭ ਜੋ ਜਜ਼ਬਾਤ ਨਾਲ ਸਰਾਬੋਰ ਹੈ,ਉਹਨੂੰ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੀ ਥਾਂ ਜਾਕੇ ਵੇਖਣ ਤਾਂ ਸਹੀ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਹੋਰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰ ਦੂਰਬੀਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਬ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੇਖਣ ਦੀ ਖਵਾਇਸ਼ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਰਾਵੀ ਦੇ ਕੰਡੇ ਅੱਥਰੂ ਨਿਕਲਣੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਗੱਲ ਹੈ।ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ‘ਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਜਦੋਂ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਛੋਕੜ ਲਾਇਲਪੁਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤੇ ਫੋਨ ਇਹੋ ਜਹੇ ਹੀ ਆਏ ਸਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬਾਬਾ ਕਿੰਝ ਆਖਰੀ ਵਾਰੇ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਤਾਂਗ ਦਿਲ ‘ਚ ਰੱਖੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਜਿਵੇਂ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ-
ਕਿੱਸੇ ਲੰਮੇ ਨੇ ਲਕੀਰਾਂ ਦੇ
ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ
ਬੋਲ ਚੁੱਭਦੇ ਨੇ ਵੀਰਾਂ ਦੇ
ਜੰਗ ਇਸ ਦੌਰ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਹੈ।ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਹਿੰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹੇਗੀ।ਇਹਦਾ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅੰਦਰ ਪਸਾਰਾ ਹੈ।ਬੰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ,ਬੱਚੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਿੰਨੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੁੱਟ ਭੱਜ ਹੈ।ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਅੰਦਰ ਤਾਰੀਕਾਂ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਦੇਣ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਅੰਦਰ ਨਵੀਂ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵੀ ਹਿੰਸਾ ‘ਚੋਂ ਹੀ ਉਪਜੀਆਂ ਹਨ।ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਅਣਗੋਲਿਆ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਪਰ ! ਹਿੰਸਾ ਦਰ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਮਾਇਨੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।ਇਹਨੂੰ ਪਰਭਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਦੇ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਅਧਾਰ ਹਨ।ਜ਼ਿੰਦਗੀ ‘ਚ ਜੇ ਦਿਨ ਹੈ ਤਾਂ ਰਾਤ ਵੀ ਹੈ।ਕਾਲਾ ਹੈ ਤਾਂ ਚਿੱਟਾ ਵੀ ਹੈ।ਹਿੰਸਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਿਆਰ ਵੀ ਹੈ।ਇੱਥੇ ਸੰਕਲਪ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਾ ਬਚੇ ਤਾਂ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਣਾ ਵੀ ਪੁੰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰੁ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।ਮੋਰੀਆ ਸਮਰਾਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਦੇ ਰਾਹ ਅੰਦਰ ਬੁੱਧ ਵੀ ਇਹੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਰ ਤੁਹਾਡਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।ਕੌਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾਵੇ ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰਾਜ ਧਰਮ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕੇ ਜਾਣ।ਇਹ ਹਵਾਲਾ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਚ ਡਿਸਕਵਰੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ‘ਚ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।ਪਰ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਵੀ ਹੈ।ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਮਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਰੱਬ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।ਦੋਵੇਂ ਨੁਕਤੇ ਨਾਲੋਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚੱਲਣਗੇ ! ਸੋ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਸਾਡਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ।ਪਿਆਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਗਾਇਣ ਕਰਦੇ ਜਾਈਏ।ਪਰ ਸਿਆਸਤ ਏਨਾ ਫਲਸਫਾਨਾ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦੀ ਸੋ ਅਸੀ ਲੋਕ ਤਾਂ ਸੋਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਇਹਨਾਂ ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵੀ ਕੁਝ ਟਪਲਾ ਖਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਸਮਝਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਏਤਫਾਕਣ ਇਸ ਬਹਿਸ ਤੋਂ ਪਾਰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।ਵੰਡ ਨੇ ਜੋ ਖੂਨੀ ਹੋਲੀ ਖੇਡੀ ਉਸ ‘ਚ ਭੁਗਤਣਾ ਤਾਂ ਹਰ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਹੀ ਪਿਆ ਹੈ ਪਰ ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਦੀ ਮੋਹਰ ਜਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਪਿੰਡੇ ‘ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਲੱਗੀ ਹੈ।ਅਜਿਹਾ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਹਰ ਨੁੱਕਰੇ ਹਰ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਹੋਇਆ ਹੈ।1947 ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਠੰਡਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹੋ ਜ਼ਰੀਆ ਸੀ ਕਿ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਅਸਮਤ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾਇਆ।ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਠੰਡ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਲੁੱਟਕੇ ਹੀ ਮਿਲ ਰਹੀ ਸੀ।ਉਹ ਕੁੜੀਆਂ ਉਧਾਲਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ।
ਫਿਲਮ 1947 ਅਰਥ ‘ਚ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦਿਲਨਵਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਰੇਲਗੱਡੀ ‘ਚ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।ਉਹ ਮਰ ਗਈਆਂ ਹਨ।ਅਜਿਹੇ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਸਮੇਂ ‘ਚ ਦਿਲਨਵਾਜ਼ ਕੋਲ ਅਫਸੋਸ ਕਰਨ ਆਈ ਹਿੰਦੂ ਕੁੜੀ ਚਾਂਦ ਬੀਬੀ ਨੂੰ ਦਿਲਨਵਾਜ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਬੰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਜਨਾਵਰ ਹੈ।ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਬਾਹਰ ਨਾ ਆਵੇ ਇਸ ਲਈ ਉਹਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਠੰਡਾ ਕਰ ਦਿਓ।ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਦਿਲਨਵਾਜ਼ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।ਪਰ ਕੁੜੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਸੋ ਉਹ ਦਿਲਨਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਦਿਲਨਵਾਜ਼ ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਭੀੜ ਦਾ ਆਗੂ ਬਣ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਉਹੀ ਦਿਲਨਵਾਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਅਤੇ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੱਸਦਾ ਖੇਡਦਾ ਮਿਲਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੋਂ ਮਰਿਆ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ‘ਚ ਚਲੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਿਲਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਪਿਛੋਕੜ ਤੱਕ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਹੈ ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ੌਫਨਾਕ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ! ਜੋ ਉੱਪਰ ਬਿਆਨ ਹੈ ਉਹ ਤਾਂ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਖਤਰਨਾਕ ਵਰਤਾਰੇ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ‘ਚ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰੇ ਹਨ।
ਇਸ ਬਾਰੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ-
ਅੱਜ ਸਭੇ ਕੈਦੋਂ ਬਣ ਗਏ ਹੁਸਨ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਚੋਰ
ਸਾਡਾ ਸਮਰਾਲੇ ਦਾ ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ ‘ਖੋਲ੍ਹ ਦੋ,ਮੂਤਰੀ,ਟੋਭਾ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਯਜ਼ੀਦ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਠਕੋਰ ਹੀ ਤਾਂ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਜੇ ਤੁਸੀ ਬੱਚ ਸਕਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਬਚੋ ਅਤੇ ਬਚਾਓ।ਇਹਨਾਂ ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ‘ਚ ਕਿੰਨਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੁੜੀਆਂ ਖੂਹ ‘ਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ।ਇਸ ਵੰਡ ‘ਚ ਜੋ ਜਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਭੁਗਤਿਆਂ ਉਹ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ,ਬਦਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ‘ਚ ਹੀ ਭੁਗਤਿਆ ਹੈ।
ਜੋਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਸੋਚ ਸਮਝਕੇ ਬਜ਼ਾਰ ਦੇ ਤਕਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਜਾਂ ਏਤਫਾਕਣ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰ ਹੁਣ ਵੀ ਜੇ ਕੋਈ ਫਿਲਮ ਬਣੇ ਤਾਂ ਸੁਭਾਵਕ ਸਾਡਾ ਨਾਇਕ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਇਕਾ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।1947 ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੋਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ‘ਚ ਬੰਦਾ-ਜਨਾਨੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਕਥਾਨਕ ਹੀ ਉਸਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਮਸਲੇ ਬਹੁਤ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ।ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਰਡਰ ਨੇ ਸਿਰਫ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਵੰਡਿਆ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।ਇਸ ਸਾਰੇ ‘ਚ ਸਾਂਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰਨਾ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਅਜਿਹੇ ‘ਚ ਦੋ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।ਇਹਨਾਂ ਗੀਤਾਂ ਚੋਂ ਇੱਕ ਗੀਤ ਭਾਰਤ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਗੀਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਬੇਬੱਸੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ‘ਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਗੀਤ ਦੇ ਜਵਾਬ ‘ਚ ਬਣਿਆ ਹੈ।ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਬਣੇ ਗੀਤ ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਓਸ਼ਿਅਨ ਬੈਂਡ ਦੇ ਰਾਹੁਲ ਰਾਮ ਨੇ ਗਾਇਆ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਗਰੋਵਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।ਇਸ ਗੀਤ ਦਾ ਨਾਮ Aisi Taisi Democracy ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ‘ਚ ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ‘ਚ ਜਿਹੜਾ ਗੀਤ ਬਣਿਆ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ Aisi Taisi Hypocrisy ਹੈ।
ਸਰਜ਼ਮੀਨ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪੈਦਾਇਸ਼ਾਂ ਸਿਆਸੀ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਚੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੂੰ ਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਅਸੀ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਇਹਦੀ ਸਮਝ ਅਸੀ ਕਿੰਝ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹਾਂ ?
ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਦੀ ਮਜ਼ਹਬੀ ਬੁਨਿਆਦ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨ ਤੱਕ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਵੀ ਇੱਕ ਭਗਵਾ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।ਇਸੇ ਸੋਚ ‘ਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸੁਹਿਰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਰਮਿਆਨ ਤਾਂ ਅਤਿਕਥਨੀ ਵਧੇਰੇ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਛਿੱਕਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ੁਕਾਮ ਤੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਭਾਰਤ ‘ਚ ਕੁਝ ਵੀ ਵਾਪਰੇ ਤਾਂ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਹਰ ਸਾਜਿਸ਼ ਦਾ ਅਧਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਅਜਿਹਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਪਰ ਇਸ ਸਭ ਖਾਸੇ ‘ਚ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾ ਲਈ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੰਟੋ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਤਮਾਮ ਤੰਦਾ ਸਾਂਝੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਅਮਨ ਦੇ ਪਰਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸੋ ਅਜਿਹੇ ‘ਚ ਇਹ ਦੋ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਸਫਰ ਇਹੋ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀ ਲੋਕ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਰਮਜ਼ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਜਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਾਰਫਤ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਤੱਕ ਥੋਪੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।ਰਾਹੁਲ ਰਾਮ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਗੀਤ ਹੈ-
ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਸਰਹੱਦ ਪਰ
ਕਹਿਤੇ ਹੈਂ ਦੁਸ਼ਮਨ ਰਹਿਤਾ ਹੈ
ਪਰ ਗੌਰ ਸੇ ਦੇਖਾ ਜਬ ਉਸਕੋ
ਵੋ ਤੋ ਮੇਰੇ ਜੈਸਾ ਦਿਖਤਾ ਹੈ

ਵਹਾਂ ਮੁੱਲੇ ਯੂ ਟਿਊਬ ਬੈਨ ਕਰੇਂ
ਯਹਾਂ ਪੰਡੇ ਕਿਸਿੰਗ ਸੇ ਘਬਰਾਏ
ਵਹਾਂ ਬਲੈਸਫੈਮੀ ਕਾ ਫੰਦਾ ਹੈ
ਯਹਾਂ ਗਾਏ ਸੇ ਕੋਈ ਨਾ ਟਕਰਾਏ
ਯਹਾਂ ਰਾਤ ਔਰ ਦਿਨ ਨੇਤਾ ਮਾਰੇ
ਵਹਾਂ ਫੌਜ ਕਾ ਬੰਬੂ ਰਹਿਤਾ ਹੈ

ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਸਰਹੱਦ……

ਯਹਾਂ ਔਰ ਵਹਾਂ
ਬੰਬ ਗਿਰਾਨਾ ਅਸਾਨ ਹੈ
ਵੀਜ਼ਾ ਮਿਲਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ
ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਸੀ ਸੜ ਰਹੀ ਜੇਲ੍ਹੋਂ ਮੇਂ
ਔਰ ਸਰਕਾਰੋਂ ਮੇਂ ਕਾਤਿਲ ਹੈਂ
ਬੱਸ ਦੋ ਫੈਮਿਲੀ ਕੀ ਚਾਂਦੀ ਹੈ
ਵਹਾਂ ਭੁੱਟੋ ਹੈ ਯਹਾਂ ਗਾਂਧੀ ਹੈ…

ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਸਰਹੱਦ……

ਇਹ ਗੀਤ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਪਾਜ ਉਧੇੜਦਾ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਚੋਂ ਅਸੀ ਦੋ ਦੇਸ਼ ਤਾਂ ਲੈ ਲਏ ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅੰਦਰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਸੁਫਨਾ ਕਦੀ ਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।ਇਸ ਨੂੰ ਬੁਰਾਈ ਨਾ ਮੰਨਕੇ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚਣੌਤੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫ਼ਿਲਮ ਰੰਗ ਦੇ ਬੰਸਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਵਾਦ ਹੈ- “ਕੋਈ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਪਰਫੈਕਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਉਹਨੂੰ ਪਰਫੈਕਟ ਬਣਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।”
ਰਾਹੁਲ ਰਾਮ ਦੇ ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਉਹਨੇ ਸਿਰਫ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹਲਾਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸਗੋਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ।ਰਾਹੁਲ ਰਾਮ ਦਾ ਇਹ ਗੀਤ ਯੂ ਟਿਊਬ,ਫੇਸਬੁੱਕ ਅਤੇ ਵਟਸ ਅਪ ‘ਤੇ ਖੂਬ ਚਰਚਾ ‘ਚ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਇਸ ਗੀਤ ਚੋਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਜਿਹੜੇ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਨੇ ਸੰਵਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।ਇਸੇ ਗੀਤ ਦੇ ਸੁਰ ‘ਚ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਗੀਤ ਆਇਆ।ਇਹ ਗੀਤ Aisi Taisi Hypocrisy ਸੀ।ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਹੱਥੋਂ ਹੱਥ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਅਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਖੂਬ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ।ਮੁੰਹਮਦ ਹਸਨ ਮਿਰਾਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਮੁਜ਼ਤਬਾ ਅਲੀ ਨੇ ਗਾਇਆ।ਇਹ ਗੀਤ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ-
ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਸਰਹੱਦ ਪੇ
ਸੁਣਤੇ ਹੈ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਹਿਤਾ ਹੈ

ਸੱਤਰ ਬਰਸ ਹੋਣੇ ਕੋ ਹੈ
ਕੁਛ ਉਖੜਾ ਉਖੜਾ ਰਹਿਤਾ ਹੈ
ਉਸਕੀ ਸਭ ਫਿਲਮੋਂ ਗਾਣੋਂ ਮੇਂ
ਮੁਝੇ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦ ਦਿਖਾਤੇ ਹੈ
ਯਹਾਂ ਮੇਰੇ ਸਕੂਲ ਮੇਂ ਟੀਚਰ ਭੀ
ਉਸੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਕਹਿਕੇ ਬੁਲਾਤੇ ਹੈ
ਭਾਰਤ ਅਖੰਡ ਕਾ ਪਾਠ ਉਧਰ
ਯਹਾਂ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਪੇ ਝੰਡਾ ਹੈ

ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਸਰਹੱਦ ਪੇ
ਸੁਣਤੇ ਹੈ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਹਿਤਾ ਹੈ

ਤੁਮ ਦੁਬੱਈ ਮੇਂ ਬੰਦੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰੋ
ਹਮ ਚੀਨ ਸੇ ਪਿਆਰ ਬੜਾਤੇ ਹੈ
ਤੁਮ ਬੀ.ਜੇ.ਪੀ. ਕੋ ਬੈਲੇਟ ਦੋ
ਹਮ ਮੁੱਲਾ ਸੇ ਜਾਣ ਛੁਡਾਤੇ ਹੈਂ
ਵਹਾਂ ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ. ਕੀ ਸੈਨਾ ਹੈ
ਯਹਾਂ ਜ਼ੈਦ ਕਾ ਮੰਜਨ ਬਿਕਤਾ ਹੈ

ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਸਰਹੱਦ ਪੇ
ਸੁਣਤੇ ਹੈ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਹਿਤਾ ਹੈ

ਗਾਲੀ ਦੇਨਾ ਅਬ ਛੋੜ ਬੀ ਦੋ
ਬੈਠੋ ਕੁਛ ਕਾਮ ਕੀ ਬਾਤ ਕਰੇਂ
ਕਬ ਤੱਕ ਬੰਦੂਕ ਬਣਾਏਂਗੇ
ਅਬ ਬੱਚੋਂ ਕੋ ਕੁਛ ਗਿਆਨ ਭੀ ਦੇ
ਨਾ ਭੁੱਟੋ ਕਾ ਨਾ ਗਾਂਧੀ ਕਾ
ਯੇ ਤੇਰਾ ਮੇਰਾ ਫੰਡਾ ਹੈ…

ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਸਰਹੱਦ ਪੇ
ਸੁਣਤੇ ਹੈ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਹਿਤਾ ਹੈ

ਤਾਰੀਖ਼ ਕਹੋ ਇਤਿਹਾਸ ਕਹੋ
ਬੱਸ ਹਮਸੇ ਪੂਰਾ ਸੱਚ ਬੋਲੋ
ਵੀਜ਼ੇ,ਫਿਲਮੇਂ ਔਰ ਆਸ਼ਾਏਂ
ਟੋਪੀ ਕਰਵਾਨਾ ਛੋੜ ਬੀ ਦੋ
ਅਸਲ ਮੇਂ ਯੇ ਸਭ
ਕੁਛ ਕਰੋੜੋਂ ਕਾ,ਕੁਛ ਅਰਬੋਂ ਕਾ
ਕੁਛ ਬ੍ਰੇਕਿੰਗ ਨਿਊਜ਼ ਕਾ ਧੰਧਾ ਹੈ

ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਸਰਹੱਦ ਪੇ
ਸੁਣਤੇ ਹੈ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਹਿਤਾ ਹੈ
ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਸਰਹੱਦ ਪੇ
ਸੁਣਤੇ ਹੈ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਹਿਤਾ ਹੈ
ਸੋ ਉਮੀਦ ਨਾਲ,ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜੇ ਅਸੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਬੇਮਾਇਨੇ ਕਰ ਦਈਏ ਅਤੇ ਦੋਸਤੀਆਂ ਮੁਹੱਬਤਾਂ ਦੀ ਗਾਥਾ ਛੇੜੀਏ ਤਾਂ ਬੇਹਤਰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।ਕੀ ਇਸ ਵਾਰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ‘ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਸੰਕਲਪ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਹ ਆਦਰਸ਼ਕ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ ਪਰ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਬੇਹਤਰ ਬਣਦੀ ਹੈ।ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਨਾਵਲ ਪਿੰਜਰ ਦਾ ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਜੋ ਉਹਨੇ ਜਨਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸੀ ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ‘ਚ ਰੱਖਕੇ ਵੇਖ ਲਈਏ-
“ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਕੁੜੀ ਹਿੰਦੂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ,ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਕੁੜੀ ਮੁੜਕੇ ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਸਮਝੋ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰੋ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਗਈ।”
ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਇਹ ਉਮੀਦ ਕਸ਼ਮੀਰੀਆਂ ਪੰਡਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪੁੱਜਦਾ ਕਰ ਦੇਵੇ।ਤਿੱਬਤ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ।ਲਕੀਰਾਂ ‘ਚ ਵੰਡਿਆਂ ਪੰਜਾਬ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਦੀ ਧਰਤੀ ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਨਿਜ਼ਾਮੂਦੀਨ ਔਲੀਆ,ਮੋਇਨੂਦੀਨ ਚਿਸ਼ਤੀ,ਕੁੱਤਬੁਦੀਨ ਬਖ਼ਤਾਰ ਕਾਕੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ,ਵਾਰਸ,ਬੁੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਧਰਤੀਆਂ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵੇਖੇ।ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਜਿਉਂਦੇ ਕਰਨ ਦੀ ਨਹਾਇਤ ਲੋੜ ਹੈ ਜਿੰਨ੍ਹਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ‘ਚੋਂ ਹਿੰਦੂ,ਮੁਸਲਮਾਨ,ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਅੰਦਰ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾ ਹੋਣ।ਇਸ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਇਹ ਨਾਅਰਾ ਬੁਲੰਦ ਹੋਵੇ-
ਸੋਹਣੀ ਧਰਤੀ ਅੱਲ੍ਹੇ ਰੱਖੇ
ਕਦਮ ਕਦਮ ਆਬਾਦ !

~ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ

https://www.rozanaspokesman.in/epaper/view?k=8
https://www.rozanaspokesman.in/epaper/view?k=2

1051376017.73

 

667156105.743

 

Posted in Cinema, History, Life, Politics, Religion, Society | Tagged , , , , , , , , , , | Leave a comment

ਤੰਦਾ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਦਰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼

ਦੀ ਬਲੈਕ ਪ੍ਰਿੰਸ ਫਿਲਮ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ।ਇਸ ਜਜ਼ਬਾਤ ‘ਚ ਅਹਿਸਾਸ,ਦਰਦ ਅਤੇ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਅਣਫੋਲਿਆ ਸਫਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀ ਫਿਰ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗੱਲ ਤੋਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।ਪਰ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਆਪਣਿਆਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਇੱਕ ਬਹਿਸ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਹੇਰਵਾ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਕੋਈ ਰਜਵਾੜਾਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਮੁਰੀਦ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਇਹਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਸੰਕਲਪ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਫਿਲਮ ਦੇ ਇੱਕ ਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਪਰ ਮੇਰਾ ਨੁਕਤਾ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਬਹਿਸ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਕ ਬਨਾਮ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਬਨਾਮ ਸੋ ਤੇ ਸੋ ਬਨਾਮ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਬਨਾਮ ਲਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਇਸੇ ਬਨਾਮ ‘ਚ ਸਿਰਫ ਵਿਰੋਧ ਲਈ ਬਹਿਸੀ ਜਾਣਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਾਇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।ਅਜਿਹੇ ਦਾਇਰੇ ਖਤਰਨਾਕ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਮੈਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਨੁਕਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕੋਈ ਉਲਝਣ ਹੋਣੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ।ਉਹ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ ਸੋ ਸੁਭਾਵਕ ਰਜਵਾੜਾਸ਼ਾਹੀ ਸੀ।ਰਜਵਾੜਾਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ ਸੋ ਰਾਜ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀ ਖੂਬੀਆਂ ਅਤੇ ਘਾਟਾਂ ਹਨ।ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਲਗੱਡ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਕਿਰਦਾਰਕੁਸ਼ੀ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਗੱਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।ਅਜਿਹਾ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।
ਉਹਦੇ ਰਾਜ ‘ਚ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਿੱਖ ਸਭ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਭ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈਕੇ ਚੱਲਿਆ ਜਾਵੇ।ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹਦਾ ਇੱਕ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਵੀ ਸੀ।ਉਹ ਸਿੱਖ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਜੋ ਸੋਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੀ ਉਹ ਉਹਦੇ ਅੱਗੇ ਉਹਦੇ ਪੁੱਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੋਣੀ ਵੀ ਸੁਭਾਵਕ ਹੈ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਦੀ ਕੋਰਟ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।ਉਹਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤਾਤ ਇਲਾਕੇ ‘ਚ ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਮੀਟ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰ ਇਹਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵਰਜਦਾ ਸੀ।ਉਹਨੇ ਅਜਿਹਾ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਸਹੂਲੀਅਤ ਦੂਜੇ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ‘ਚ ਰੋੜਾ ਨਾ ਬਣੇ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਸੋਂ ਬਹੁਤਾਤ ‘ਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸੀ।ਲਗਾਤਾਰ ਨਾਦਰਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਅਬਦਾਲੀ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਡਾਵਾਂਡੋਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਾ ਰਾਜ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਹਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।ਉਹਦੇ ਰਾਜ ‘ਚ ਕੋਈ ਵੀ ਵੱਡੀ ਫਿਰਕੂ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਬਾਕੀ ਜਿਹੜਾ ਉਹਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਸਾਜਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਕਤਲੋਗਾਰਦ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਹਨ ਉਹ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਰਜਵਾੜਾਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸੀ।ਅਜਿਹਾ ਉਸ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰਾਂ ਮੀਰ ਮੰਨੂ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੇ ਪਰਵਾਰਕ ਵਰਤਾਰੇ ‘ਚ ਵੀ ਵਿਖਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਉਹਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨੇ ਪੇਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀ ਮੋਰਾਂ ਕੰਜਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨੂੰ ਬਕਾਇਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਲਿਆਇਆ ਸੀ।ਇਸ ਬੁਨਿਆਦ ‘ਤੇ ਖਲੋਤਾ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ਾਸ਼ਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਤੱਕ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਤੱਕ ਕੀ ਭੁਗਤ ਰਿਹਾ ਹੈ,ਮੈਂ ਇਸ ਤੰਦ ਤੋਂ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਜਦੋਂ ਇਹਨੂੰ ਹੇਰਵਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਕਿ Every History is an Autobiography  ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।ਮੇਰਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਬਹਿਸਣ ਦਾ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ।ਬੱਸ ਮੈਂ ਥੌੜ੍ਹਾ ਫਿਕਰ ‘ਚ ਹਾਂ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਅਸੀ ਕੱਲ੍ਹ ਅੱਜ ਅਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ।ਅੱਗੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਪਿੱਛੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮੈਂ ਕੋਣ ਹਾਂ ?
ਜੇ ਮੇਰੇ ‘ਚੋਂ ਮੇਰੀ ਜ਼ੁਬਾਨ,ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ,ਧਰਮ,ਪੁਰਖਿਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਨਾਤਾ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੁੱਲ ਜਮ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਬਕਾਇਆ ਕੀ ਬੱਚਦਾ ਹੈ ਆਖਰ ?
ਫੇਰ ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਮਨਾਉਣਾ ਵੀ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਵਾਲੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਵੀ ਕੀ ਹਨ ?
ਪੋਹ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦਤ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਫੋਟੋਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਚਾਚੇ ਬਸ਼ੀਰ,ਬਾਪੂ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਰਾਮਦੀਨ ਦੀ ਸਾਂਝ ਵੀ ਕੀ ਹੈ ?
ਜੇ ਇਹ ਨੋਸਟੋਲਜੀਆ ਇੱਕ ਹੇਰਵਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਅੱਜ ਵੀ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭੱਵਿਖ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਜਾਂ ਉਸ ਲਈ ਆਸਵੰਦ ਹੋਣਾ ਵੀ ਕੀ ਹੈ ?
ਜੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਇੱਕ ਸ਼ੁਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਵੀ ਕੀ ਹੈ ?
47 ਦੀ ਵੰਡ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ‘ਚੋਂ ਸਾਡੇ ਬਾਬੇ ਲਾਹੌਰ,ਚਾਵੜੀ ਬਜ਼ਾਰ,ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ,ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਮਰ ਗਏ ਜਾਂ ਮਰ ਜਾਣਾ ਏ ਇੱਕ ਦਿਨ,ਆਖਰ ਇਹ ਦਰਦ ਕੀ ਹੈ ?
ਫਿਰ ਜਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਜਾਣਾ ਵੀ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਵੀ ਕੀ ਹੈ ?
ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਭਾਵਨਾਵਹੀਨ ਮੁਨਕਰ ਆਦਮ ਮੈਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।ਮੇਰੀ ਤੰਦ ਮੇਰੇ ਅਤੀਤ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਤੰਦ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰੇ ਜਿਉਂਦੇ ਹੋਣ ਦੇ ਪੂਰਨੇ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।ਸਾਡੇ ਦਾਦੇ ਨੇ ਜੋ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਸਿੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਅਸਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਈਆਂ ਉਹ ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਹੇਰਵੇ ‘ਚੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਗਈ ਹੈ।
ਅਜਿਹੇ ‘ਚ ਹੁਣ ਜੇ ਮੈਂ ਫਿਲਮ ਓਸ਼ੀਅਨ ਆਫ ਪਰਲ ਦੇ ਡਾ. ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੀ ਬਲੈਕ ਪ੍ਰਿੰਸ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤੜਪ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਾਂਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਸਮਝ ਸਕਾਂਗਾ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦਰਦ ਕੀ ਹੈ।ਫਿਲਮ ਓਸ਼ੀਅਨ ਆਫ ਪਰਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਹੈ।ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਾਇਕ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਸਵਾਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇਸ ਚੱਕਰ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਦੀ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ? ਅਸੀ ਆਪਣੇ ਮਾਂ ਪਿਓ ਦੇ ਘਰ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕਿਉਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ‘ਚ ਏਨੀ ਧਰਤੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸੀ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ? ਇੱਥੇ ਨਾਇਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਂ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ‘ਚ ਆਕੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨੂੰ ਜਿਓਂਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਿਆਣੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਜ ਦੀ ਗਲਤੀ ਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪਰਸੋਂ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ,ਇਹ ਇੰਝ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।ਇਸੇ ‘ਚ ਪੁਰਾਣੇ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ।ਪੀੜ੍ਹੀ ਪਾੜਾ ਹੈ,ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਹੈ।ਇਹ ਹਰ ਉਹ ਸ਼ੈ ‘ਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪਰਵਾਸ ਹੈ।ਇਹ ਵਜੂਦ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ।
ਓਸ਼ੀਅਨ ਆਫ ਪਰਲਜ਼ ਦਾ ਨੁਕਤਾ ਹੈ ਕਿ
ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂ ਇਹ ਮੌਤ ਨਹੀਂ
ਮੇਰੀ ਆਤਮਾ ਮਰ ਜਾਵੇ ਅਸਲ ਮੌਤ ਹੈ
ਇਸੇ ਵਜੂਦ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਘੋੜੇ ਦਾ ਦਾਨ ਫਿਲਮ ਦਾ ਮਜ਼ਦੂਰ ਪਾਤਰ ਇੰਝ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਆਤਮਾ ਮਰਦੀ ਨਹੀਂ
ਜੇ ਆਤਮਾ ਮਰਦੀ ਨਹੀਂ
ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੌਤ ਕੀ ਹੋਈ ?
ਜੁੰਪਾ ਲਹਿੜੀ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ‘ਦੀ ਨੇਮਸੇਕ’ ‘ਚ ਵੀ ਇਹੋ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਅਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਆਸ਼ਿਮਾ ਗਾਂਗੁਲੀ ਦਾ ਆਪਣੇ ਮੁੰਡੇ ਨਿਖਿਲ ਗੋਗੁਲ ਗਾਂਗੁਲੀ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ‘ਚ ਬੰਗਾਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਉਸੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅਸੀ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੁੰਪਾ ਦੇ ਨਾਵਲ ਦਾ ਪਾਤਰ ਆਪਣੇ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਨਾਮ ਯੁਕ੍ਰੇਣ ਦੇ ਲੇਖਕ ਨਿਕੋਲਾਈ ਗੋਗੁਲ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।ਨਾਵਲ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਗਾਂਗੁਲੀ ਅਮਰੀਕਾ ‘ਚ ਇੱਕਲਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਹੋ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤਾਰਨ ਕੋਲਕਾਤਾ ਹੁਗਲੀ ਨਦੀ ‘ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ‘ਚ ਗਾਂਗੁਲੀ ਸਰਨੇਮ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਲੋਕ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸੋ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਜਿਉਂਦੇ ਜਾਗਦੇ ਲੋਕ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਸਾਂਝ ਇਸੇ ਹੇਰਵੇ ਤੋਂ ਤਰਾਸ਼ਦੇ ਹਨ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਫਿਲਮ ‘ਦੀ ਬਲੈਕ ਪ੍ਰਿੰਸ’ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਸਾਡੇ ਵਰਗਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮਹਿਜ਼ ਹੇਰਵੇ ਦਾ ਸ਼ਦਾ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ? ਸਾਡੀ ਇਸੇ ਤੰਦ ‘ਚੋਂ ਅਸੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਬੁਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਦੀ ਹਾਲ ਹੀ ‘ਚ ਛਪੀ ਸਟੋਰੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ।ਅਸੀ ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਕੇ ਤੜਪਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਬੁਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਨਾਲ ਆਖਰੀ ਵੇਲੇ ਕੀ ਹੋਇਆ।ਬੁਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਮੇਰਾ ਕੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ? ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਅਜਿਹੀ ਸਾਂਝ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਤਾਂ ਪੈਣਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤੰਦ ‘ਚੋਂ ਸਾਨੂੰ ਰਸੂਲ ਹਮਜ਼ਾਤੋਵ ਆਪਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਲੋੜ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀ ਬੇਗਾਨੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬੇਗਾਨੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਏਨਾਂ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ।ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ…ਸਿਰਫ ਇਸ ਲਈ…
ਦੀ ਬਲੈਕ ਪ੍ਰਿੰਸ ਦੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਬਹਿਸਾਂ ‘ਚ ਇੱਕ ਬਹਿਸ ਸੀ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਫਿਲਮਾਂ ਮਾਹੌਲ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।ਕਿੰਨੀ ਬਚਕਾਣਾ ਗੱਲ ਹੈ।ਤਿੱਬਤ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ‘ਚ ਉਹ ਤਿੱਬਤ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਜੀਹਦਾ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਵਾਲਾ ਵਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਫਿਰ ਕੀ ਅਸੀ ਤਿੱਬਤ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਮੂਰਖਾਂ ਦਾ ਦਰਦ ਮੰਨ ਲਈਏ ?
ਇਹ ਹੱਕ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ।ਇਸੇ ਦਰਦ ਦੇ ਵਿਲਕਦੇ ਸਾਡੇ ਬਾਬੇ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਮਰ ਗਏ।ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ‘ਚ ਲਾਹੌਰ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਭੂਗੋਲਿਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਹੁਣ ਵਜੂਦ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹੈ।ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਵੀ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।ਜੋ ਸਾਡੇ ਬਾਬਿਆਂ ਨੇ ਗਵਾਇਆਂ ਅਸੀ ਉਹਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਾ ਸਮਝੀਏ ਕਿ ਅਸੀ ਉਹੋ ਵੇਲਾ ਵੇਖਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ !
ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਦਾ ਘਾਣ ਹੈ।
ਅਸੀ ਹੁਣ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵਰਤਾਰਾ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਕੱਲ੍ਹ ਕੀ ਹੈ ਕੋਣ ਕਹੇਗਾ ਜਾਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਵੋਲਗਾ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ‘ਚ ਰਾਹੁਲ ਸਾਂਕਰਤਿਆਇਨ ਇੱਕ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਕਮਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਗੱਲ ਉਹਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚਲੀ ਉਹਦੀ ਆਖਰੀ ਕਹਾਣੀ ‘ਸੁਮੇਰ’- 1942 ਈਸਵੀ ‘ਚ ਹੈ।
“ਭਾਰਤ ਦਾ ਖੰਡਤ ਜਾਂ ਅਖੰਡਤ ਰਹਿਣਾ ਉਹਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਏ।ਮੋਰੀਆ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੂਕੁਸ਼ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਆਮੂ ਦਰਿਆ ਭਾਰਤ ਦੀ ਹੱਦ ਸੀ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ-ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਅਫ਼ਗਾਨ ਜਾਤੀ (ਪਠਾਣ) ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਏ।ਦੱਸਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਕਾਬੁਲ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜ ਰਿਹੈ,ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਦੀ ਹੱਦ ਹਿੰਦੂਕੁਸ਼ ਏ।ਭਲਾ ਅਖੰਡ ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਹਿੰਦੂਕੁਸ਼ ਤੱਕ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨੇ ? ਜੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਨਾ ਕਹੋ,ਤਾਂ ਸਿੰਧੂ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਰਹੱਦੀ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਖੰਡ ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।ਫਿਰ ਉਹੀ ਗੱਲ ਸਿੰਧੂ,ਪੰਜਾਬ,ਕਸ਼ਮੀਰ,ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।”
ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸ਼ਾਇਰ ਪ੍ਰੋ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ ਦੀ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਹੈ
ਪੰਜਾਬ ਨਾ ਸੀਮਾ ਨਾ ਅਸੀਮ
ਪੰਜਾਬ ਤਕਸੀਮ ਦਰ ਤਕਸੀਮ ਦਰ ਤਕਸੀਮ
ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵਡੇਰੇ ਲਾਇਲਪੁਰੋਂ ਇੱਧਰ ਆਏ।ਮੇਰੇ ਬੁਜ਼ਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ‘ਚ ਨਾ ਮੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਰੁਦਣ ਰਿਹਾ ਹੈ ਸਾਰੀ ਉੱਮਰ…
ਉਹਨਾਂ ਕਹਿਣਾ ਸਾਡੇ ਲਾਹੌਰ ‘ਚ ਆਹ ਗੱਲ,ਸਾਡੇ ਬਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ‘ਚ ਫਲਾਣੀ ਗੱਲ ਆਦਿ ਆਦਿ
ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਜਿਹੜੀ ਥਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਥਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀ ਕਿਵੇਂ ਕੱਢੀਏ ? ਬੇਸ਼ੱਕ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਭੂਗੋਲਿਕ ਕੋਈ ਵਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸਮੀਕਰਣਾਂ ‘ਚ ਇਹ ਲਾਹੇਵੰਦ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣੀ ਜਨਮ ਭੁੰਇ ਤੋਂ ਉਜੜਨਾ ? ਕੀ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਘਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕੋਈ ?
ਸਾਡੀ ਅਰਦਾਸ ‘ਚ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਦਾਰ ਦੀ ਚਾਹ ਹੈ।ਇਹ ਉਮੀਦ ਸਾਡੇ ਦਰਦ ‘ਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੈ।ਇਹਨੂੰ ਕੋਈ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ‘ਚ ਰੱਖ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਐਂਟੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਹਿ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਉਹਦੀ ਆਪਣੀ ਅਕਲ ਹੈ।ਪਰ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਸਾਡਾ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਵਿਛੜਣ ਦਾ ਰੁਦਣ ਹੀ ਤਾਂ ਹੈ।
ਅਜਿਹੇ ਰੁਦਣ ਨਾਲ ਕੌਮਾਂ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਉਮੀਦ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਸਾਂਝ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਰਹੇਗੀ।ਜਿਹੜੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਗਏ ਅਸੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਅੱਖੋ ਪਰੋਖੇ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ?
ਇਹ ਦੌਰ ਬਰਲਿਨ ਦੀਆਂ ਟੁੱਟਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵੇਖਣ ਦਾ ਹੈ।ਉਮੀਦ ਹੈ ਤਾਂ ਪੰਛੀ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤਦੇ ਜ਼ਰੂਰ ਹਨ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇਹੋ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਜੋ ਪਰਦਾਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਅਸੀ ਜੁੜਦੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਹਦਾ ਬਿਆਨ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਨੇ ਉਸ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਜੋ ਕੀਤਾ ਉਸ ‘ਚ ਉਹਦੀ ਮਿੱਟੀ ਉਹਨੂੰ ਨਸੀਬ ਨਾ ਹੋਈ।ਉਹਦਾ ਧਰਮ,ਉਹਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।ਬੰਦੇ ਦਾ ਜਿਊਣਾ ਸਿਰਫ ਖਾਣਾ ਪੀਣਾ ਸੋਣਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।ਬੰਦੇ ਦਾ ਇੱਕ ਵਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਜੂਦ ਦਾ ਦਰਦ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਹੈ।ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੈ :- Every History is an Autobiography
ਸੋ ਜੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਨਕਰ ਹੋਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾਵੇਗੀ।

ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ

ਦੀ ਬਲੈਕ ਪ੍ਰਿੰਸ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਅਸੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਰਮਿਆਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਕੇ ਖੜ੍ਹੋ ਗਈਆਂ…ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਮੇਰਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਸੀ।ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਪੋਕਸਮੈਨ ‘ਚ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

https://www.rozanaspokesman.in/epaper-block?bk=1&k=6

The Black Prince

 

Posted in History, Politics, Religion, Society | Tagged , , , , , , , , | Leave a comment

ਬੋਲ ਕੇ ਲਬ ਅਜ਼ਾਦ ਹੈਂ…..ਪਰ ਸੈਂਸਰ !

1958 ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਸਾਹਬ ਦੀ ਫਿਲਮ ‘ਫਿਰ ਸੁਬਹਾ ਹੋਗੀ’ ਆਈ।ਇਹ ਫਿਲਮ ਦੋਸਤੋਵਸਕੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ਕ੍ਰਾਈਮ ਐਂਡ ਪਨਿਸ਼ਮੈਂਟ’ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ।ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੇ ਗੀਤ ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਨੇ ਲਿਖੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਖੱਯਾਮ ਦਾ ਸੀ।ਇਸ ਫਿਲਮ ‘ਚ ਇੱਕ ਗੀਤ ਸੀ ਜੋ ਮੁਕੇਸ਼ ਨੇ ਗਾਇਆ ਸੀ।
ਚੀਨ-ਓ-ਅਰਬ ਹਮਾਰਾ
ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਹਮਾਰਾ
ਸਾਰਾ ਜਹਾਂ ਹਮਾਰਾ

ਖੋਲੀ ਭੀ ਛਿਣ ਗਈ ਹੈ
ਬੈਂਚੇ ਭੀ ਛਿਣ ਗਈ ਹੈ
ਸੜਕੋਂ ਪੇ ਘੂੰਮਤਾ ਹੈ
ਅਬ ਕਾਰਵਾਂ ਹਮਾਰਾ

ਜੇਬੇ ਹੈਂ ਅਪਨੀ ਖਾਲੀ
ਕਿਉਂ ਦੇਤਾ ਵਰਨਾ ਗਾਲੀ
ਵੋ ਸੰਤਰੀ ਹਮਾਰਾ
ਵੋਹ ਕਾਸਬਾਂ ਹਮਾਰਾ

ਜਿਤਨੀ ਭੀ ਬਿਲਡਿੰਗੇ ਹੈ
ਸੇਠੋਂ ਨੇ ਬਾਂਟ ਲੀ ਹੈਂ
ਫੁੱਟਪਾਥ ਬੰਬਈ ਕਾ
ਹੈ ਆਸ਼ਿਆਂ ਹਮਾਰਾ

ਤਾਲੀਮ ਹੈ ਅਧੂਰੀ
ਮਿਲਤੀ ਨਹੀਂ ਮਜੂਰੀ
ਮਾਲੂਮ ਕਿਆ ਕਿਸੀ ਕੋ
ਦਰਦ-ਏ-ਨਿਹਾਂ ਹਮਾਰਾ
ਸਾਹਿਰ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਇਹ ਗੀਤ ਅਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਰੰਗ ਦਾ ਸੀ।
ਚੀਨ-ਓ-ਅਰਬ ਹਮਾਰਾ,ਹਿੰਦੋਸਤਾਂ ਹਮਾਰਾ
ਮੁਸਲਿਮ ਹੈਂ ਹਮ,ਵਤਨ ਹੈ ਸਾਰਾ ਜਹਾਂ ਹਮਾਰਾ
ਤੌਹੀਦ ਕੀ ਅਮਾਨਤ ਸੀਨੋਂ ਮੇਂ ਹੈ ਹਮਾਰੇ
ਆਸਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਟਾਨਾ ਨਾਮ-ਓ-ਨਿਸ਼ਾਂ ਹਮਾਰਾ
ਖੈਰ ਇਹ ਗੀਤ ਉਸ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਨਹਿਰੂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ ਸੁਫਨਮਈ ਦੌਰ ਸੀ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀ ਸੁਨਿਹਰੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੁਫਨਾ ਸੰਜੋਈ ਵੱਧਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਾਂ।ਪਰ ਅਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੱਮਸਿਆਵਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਜਿੰਨ੍ਹਾ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਸਾਹਿਰ ਦਾ ਇਹ ਗੀਤ ਉਹਨਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਹੀ ਗੀਤ ਹੈ।ਪਰ ਸੈਂਸਰ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਗੀਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਨੂੰ ਡੇਗਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਾਬੰਧੀ ਅਧੀਨ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ।
ਸੈਂਸਰ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਦੌਰ ਅੱਜ ਹੈ ਇਹ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਸੈਂਸਰ ਨੂੰ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੱਕ ‘ਚ ਭੁਗਤਦਾ ਹੈ।ਸੈਂਸਰ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿੱਸੇ ਹਨ ਜੋ ਸੁਣੀਏ ਤਾਂ ਹਾਸੋਹੀਣੇ ਹੋਣਗੇ।ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਕਿੱਸਾ ਫਿਲਮ ‘ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ’ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।ਦੇਚ ਆਨੰਦ ਦੀ ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੇ ਗੀਤ ਮਜਰੂਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਨੇ ਲਿਖੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਓ.ਪੀ ਨਈਅਰ ਦਾ ਸੀ।ਇਸ ਫਿਲਮ ਦਾ ਗੀਤ ਸੀ।
ਜਾਤਾ ਕਹਾਂ ਹੈ ਦੀਵਾਨੇ
ਸਭ ਕੁਛ ਯਹਾਂ ਹੈ ਸਨਮ
ਬਾਕੀ ਕੇ ਸਾਰੇ ਅਫਸਾਨੇ
ਝੂਠੇ ਹੈਂ ਤੇਰੀ ਕਸਮ
ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਗੀਤਾ ਦੱਤ ਨੇ ਗਾਇਆ ਸੀ।ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਬਾਅਦ 2015 ‘ਚ ਇਸੇ ਗੀਤ ਨੂੰ ਅਨੁਰਾਗ ਕਸ਼ਿਅਪ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਬੰਬੇ ਵੈਲਵਟ ‘ਚ ਵਰਤਿਆ।ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ‘ਚ ਇਹ ਗੀਤ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ‘ਚੋਂ ਵੀ ਪਾਬੰਧੀ ਅਧੀਨ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ।ਕਿਉਂ ਕਿ ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਗੀਤ ‘ਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ਫਿਫੀ’ ਅਸ਼ਲੀਲ ਹੈ।ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੱਚ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਸੀ।ਉਸ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਗੀਤਾਂ ‘ਚ ਅਜਿਹਾ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸੀ ਜਿਹਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕ ਸੁਆਦ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ।ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਸ਼ਾ ਭੌਂਸਲੇ ਦਾ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ‘ਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਗੀਤ ‘ਵਨ ਟੂ ਚਾ ਚਾ ਚਾ’ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ।ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਯੋਗਲਿੰਗ ਦਾ ਕੀ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਸੀ।
ਸੈਂਸਰ ਦਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਬਣੀਆ ਫਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰੀਆ ਸਵਾਲੀਆ ਹੈ।ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਤਸ਼ੱਦਦ,ਪਰਵਾਸੀ ਮਜਦੂਰਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ,ਔਰਤਾਂ ‘ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਜ਼ੁਮਲਾਂ ਨੂੰ ਲੈਕੇ,ਮਾਓਵਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼,ਆਦੀਵਾਸੀ ਸੰਘਰਸ਼,ਕਸ਼ਮੀਰ,ਗੁਜਰਾਤ ਸਭ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣੀਆ ਹਨ।ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਸੂਬਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ 1984 ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਵੀ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ‘ਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ।ਇਸ ਲਈ ਹਲਾਤਾਂ ਦੇ ਵਿਗੜਣ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਅੰਦਰ ਵਾਪਰੀ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ‘ਚ ਰੋਕਣ ਦੇ ਕੀ ਅਧਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ।
1984 ਦਿੱਲੀ ‘ਤੇ ਫਿਲਮ ‘ਅਮੂ’ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ੋਨਾਲੀ ਬੋਸ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਫਿਲਮ ਬਣਾਈ ਤਾਂ ਇਹ ਧਿਆਨ ਰਖਿਆ ਕਿ ਇਹਨੂੰ ਹਰ ਕੋਈ ਵੇਖ ਸਕੇ ਪਰ ਜਦੋਂ ਸੈਂਸਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਅਵਾਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਾਸ ਵਾਪਰੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ।ਅਜਿਹੀ ਫਿਲਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਖਤਮ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1984 ਦਿੱਲੀ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਪੀੜਤ ਦਰਸ਼ਨ ਕੌਰ ਹੁਣਾਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੌਰਾਨ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਸਥਾਨ ਤੋਂ ਸਾਡਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦਿੱਲੀ ਬਿਹਤਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ‘ਚ ਆਇਆ ਸੀ ਪਰ ਦਿੱਲੀ ਅੰਦਰ ਬਿਹਤਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈ।ਸੋ ਅਜਿਹੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿਤਾਬਾਂ,ਕਲਾ,ਫਿਲਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਅਸੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਲਈ ਅਵਾਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਮਨਾਂ ਦੇ ਰੋਸ ਨੂੰ ਸਮਝੇ ਬਿਨਾਂ ਅਸੀ ਕਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਲੱਭਾਂਗੇ ?
ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ ਜੋ ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ ਦੀ ਚੇਅਰਮੈਨੀ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਵੀ ਇੱਕ ਕਿੱਸਾ ਕਾਫੀ ਚਰਚਾ ‘ਚ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਇਹ ਸੈਫ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਫਿਲਮ ‘ਹਮ ਤੁਮ’ ਆਉਣ ਵੇਲੇ ਸੀ।ਉਹਨਾਂ ਸਮਿਆਂ ‘ਚ ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ ਦੀ ਮੁੱਖੀ ਸ਼ਰਮਿਲਾ ਟੈਗੋਰ ਸੀ।ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸੈਫ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰ ਦਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ‘ਚ ਵੱਡੀ ਚਰਚਾ ਸੀ ਕਿਉਂ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਕੌਮਿਕ ਰੋਲ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸੈਂਸਰ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਤਾਂ ਏਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ‘ਚ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵ ਆਨੰਦ ਸਾਹਬ ਨੇ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਹੀ ‘ਸੈਂਸਰ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪਰਦਾਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਫਿਲਮ ਉੱਡਤਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਕਿਹਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ? ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਸੈਂਸਰ ਨੇ 93 ਕੱਟ ਅਤੇ 13 ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਰਲੀਜ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ।ਇੰਝ ਤਾਂ ਫਿਲਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ‘ਚ ਖਤਮ ਸੀ।ਫਿਲਮ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਨੁਰਾਗ ਕਸ਼ਿਅਪ ਅਦਾਲਤ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਕੱਟ ਨਾਲ ਫਿਲਮ ਪਰਦਾਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਸੈਂਸਰ ਦੇ ਹਾਲ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਕਿੱਸੇ ਕਾਫੀ ਚਰਚਾ ‘ਚ ਹਨ।
ਪਹਿਲਾ ਅਰਥਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਿਆ ਸੇਨ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਹੈ।ਅੰਮ੍ਰਿਤਿਆ ਸੇਨ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਆਈ ਹੈ।ਦੀ ਆਰਗਿਊਮੈਂਟਟੇਟਿਵ ਇੰਡੀਅਨ ਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਫਿਲਮ ‘ਚੋਂ ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ ਨੇ ਗਾਂ,ਗੁਜਰਾਤ,ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਬਦ ਹਟਾਉਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ।ਇੰਝ ਸਵਾਲ ਤਾਂ ਇਹ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੁਣ ਦੇ ਹਲਾਤ ‘ਚ ਜਿਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਖਾਸ ਵਜੂਦ ਹੈ,ਅਧਾਰ ਹੈ ਜੇ ਉਹ ਮਨਫੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਮਗਰ ਫਿਲਮ ਦਾ ਕੀ ਬਾਕੀ ਕੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ? ਉਂਝ ਕਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਿਆ ਸੇਨ ਨੇ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਤਿੰਨ ‘ਸੀ’ ‘ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕ੍ਰਿਕੇਟ,ਸਿਨੇਮਾ ਅਤੇ ਕਰੱਪਸ਼ਨ ਹਨ।ਅਖੀਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਿਆ ਸੇਨ ਵੀ ਸਿਨੇਮਾ ‘ਸੀ’ ਦੇ ਹੀ ਚਰਚਾ ਬਣ ਗਏ !
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰ ਹਾਸੋਹੀਣਾ ਵਰਤਾਰਾ ਪਹਿਲਾਜ ਨਹਿਲਾਨੀ (ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ ਮੁੱਖੀ) ਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ ‘ਵੈਨ ਹੈਰੀ ਮੈੱਟ ਸੇਜਲ’ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਇਸ ਫਿਲਮ ਅੰਦਰ ਵਰਤੇ ਸ਼ਬਦੇ ‘ਇੰਟਰਕੋਰਸ’ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਜ ਨੂੰ ਏਤਰਾਜ਼ ਸੀ।ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਜ ਨਹਿਲਾਨੀ ਨੇ ਟਵਿੱਟਰ ‘ਤੇ ਇੰਟਰਕੋਰਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਵੋਟ ਮੰਗ ਲਏ।ਪਹਿਲਾਜ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਭਾਰਤ ‘ਚ ਇੱਕ ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇੰਟਰਕੋਰਸ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਕੋਈ ਏਤਰਾਜ਼ ਨਾ ਜਤਾਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪਾਸ ਕਰ ਦੇਣਗੇ।ਇਸ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਜ ਨਹਿਲਾਨੀ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਆਪਣੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਚਾਰ ਭੇਜੇ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਅਸੀ ਸੁਭਾਵਕ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਸੋ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ‘ਚ ਕੁਝ ਵੀ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।ਅਖੀਰ ਪਹਿਲਾਜ ਨਹਿਲਾਨੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪਾਸ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਯੂ/ਏ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ,ਉਹਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ,ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਲੈਕੇ,ਇਹਦੀਆਂ ਰਹੁ ਰੀਤਾਂ,ਸੱਭਿਆਚਾਰ,ਜ਼ੁਬਾਨ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਸਾਨੂੰ 21 ਵੀ ਸਦੀ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਫਰਾਖਦਿਲੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਨੁਕਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਸੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਤੰਗ ਜ਼ਹਿਨੀਅਤ ਅੰਦਰ ਫੱਸ ਜਾਵਾਂਗੇ ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
ਅਜਿਹਾ ਸੈਂਸਰ ਇਕੱਲਾ ਸਿਨੇਮਾ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਨਹੀਂ ਸੰਗੀਤ ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਕਿੱਸੇ ਨੇ ਜੋ ਸਭ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ‘ਚ ਆਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਸਾਹਬ ਦੇ ਕਨਸਰਟ ਦਾ ਮੁੰਬਈ ‘ਚ ਵਿਰੋਧ ਹੋਣਾ ਤੰਗ ਦਿਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੀ ਤਾਂ ਹੈ।ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲੰਡਨ ਦੇ ਵੈਂਬਲੀ ‘ਚ ਏ.ਆਰ.ਰਹਿਮਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ‘ਚ ਕੁਝ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜੋ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਉਹ ਅਫਸੋਸਨਾਕ ਹੈ।ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਰਹਿਮਾਨ ਦੇ ਤਮਿਲ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਦਰਸ਼ਕ ਵਾਕਆਉਟ ਕਰ ਗਏ।ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਨਸਰਟ ‘ਚ ਰਹਿਮਾਨ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਦੋਵੇਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਏ ਸਨ।ਇਸ ਕਨਸਰਟ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਤਮਿਲ ‘ਚ ਸੀ।ਕਨਸਰਟ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਨੇਤਰੂ ਇੰਦੂ ਨਾਲਾਈ’ ਦਾ ਅਰਥ ਕੱਲ੍ਹ ਅੱਜ ਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਹੈ।ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਹੋਈ ਕਿ ਰਹਿਮਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸ਼ਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਜਿਹੇ ਵਰਤਾਰੇ ਲਈ ਟਵਿੱਟਰ ‘ਤੇ ਮਾਫੀ ਵੀ ਮੰਗੀ ਹੈ।
ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਮੋਜ਼ੂ ਦੇ ਓਹਲੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤਰੀ ਜ਼ੁਬਾਨਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਕਦੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਲਾ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੱਗਾ ਕਿ ਵਿੰਭਨਤਾ ਦਰਮਿਆਨ ਹਿੰਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ‘ਤੇ ਲੱਧਿਆ ਜਾ ਰਿਹੈ ਤਾਂ ਜਾਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।ਇਹ ਖਿਲਾਫਤ ਵੀ ਹਿੰਦੀ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੇ ਭੱਵਿਖ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਸੀ।ਇਸ ਸੰਦਰਭ ‘ਚ ਤਮਿਲਨਾਡੂ ‘ਚ ਅਨਾਦੁੱਰਾਈ ਦਾ ਅੰਦੋਲਣ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਰਿਹਾ।ਇਸ ਨਾਲ ਡੀ.ਐੱਮ.ਕੇ. ਪਾਰਟੀ ਹੋਂਦ ‘ਚ ਆਈ।ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਨਾ ਡੀ.ਐੱਮ.ਕੇ ਹੋਂਦ ‘ਚ ਆਈ ਪਰ ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ‘ਚ ਭਾਰਤੀ ਦੀ ਕੋਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਟੀ ਤਮਿਲਨਾਡੂ ‘ਚ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕੀ।
ਆਪਣੇ ਤਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ ਏਜੰਡੇ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਤਮਿਲਨਾਡੂ ‘ਚ ਇੱਕ ਵੀ ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਇਹਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਸਫਲ ਨਹੀਂ।ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਵਧੀਆ ਹੈ।ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤਲਿਨਾਡੂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹਨ।ਸੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਅਤੇ ਅੰਖਡਤਾ ਇਹਦੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਜ਼ੁਬਾਨਾਂ,ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ‘ਚ ਹਨ।ਜੇ ਅਸੀ ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਈਏ ਤਾਂ ਇਹੋ ਸਾਡੀ ਤਾਕਤ ਹੋਵੇਗੀ।ਚੀਨ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ‘ਚ ਇੱਕ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਾ ਬੂਹਾ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ ਉਹਦੇ ਘਰ ਦਾ ਸਲੀਕਾ ਸਿੱਖੋ।ਇਹ ਸਲੀਕਾ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਹੀ ਆਵੇਗਾ।ਉਮੀਦ ਹੈ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਤੰਗ ਦਿਲੀ ਬੰਦੇ ਅਤੇ ਸੈਂਸਰ ਅਜਿਹੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਜਾਵੇ।
ਅਕਲ ਮੇਂ ਯੂੰ ਤੋ ਨਹੀਂ ਕੋਈ ਕਮੀ
ਇੱਕ ਜ਼ਰਾ ਦੀਵਾਨਗੀ ਦਰਕਾਰ ਹੈ – ਫਿਰਾਕ ਗੋਰਖਪੁਰੀ

~ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ

On Censorship

On Censorship II

 

 

Posted in Cinema, History, Politics | Tagged , , , , , , , , , , , | Leave a comment

ਯੇ ਵੋਹ ਸਹਿਰ ਤੋ ਨਹੀਂ

Ye woh sehar to nahi

ਜੋ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਬਾਗੀ ਹੋਈਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਕਦੀ ਮੰਥਨ ਕੀਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।
ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਇਹ ਦਿਲੀ ਭਾਵਨਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਧਾਰਾ ‘ਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।ਇਸੇ ਭਾਵਨਾ ਤਹਿਤ ਉਹਨਾਂ ਕਿਸ਼ਨ ਲਾਲ ਕੱਨ੍ਹਈਆ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਦੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਅਸਹਿਮਤੀ ਦਰਜ ਕਰਾਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਸੋਮਨਾਥ ਦਾ ਮੰਦਰ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ।ਕਿਉਂ ਕਿ ਪੰਡਿਤ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਦਰਭਾਂ ‘ਚ ਪੰਡਿਤ ਨਹਿਰੂ ਭਾਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਹਿਰਦ ਸੋਚ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।
ਪਰ ਖੇਤਰੀ ਵੰਨਗੀ,ਬੋਲੀ,ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਜਿਸ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਉਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪੰਡਿਤ ਨਹਿਰੂ ਇੱਕੋ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ।ਅਜਿਹੇ ‘ਚ ਇੱਕ ਧਾਰਾ ਕਦੀ ਵੀ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਤੈਅ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ।ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਜਿਹਾ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਿਜਾਜ਼ ਲਈ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਹੋ ਇਸ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨਸੇਵਕ ਮੋਦੀ ਜੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੇਲੇ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੋਦੀ ਜੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ,ਦਲਿਤ ਅਤੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਖਿਲਾਫ ਨਹੀਂ ਹਨ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਵਾਲ ਇਹ ਵੀ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗਾਂ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਫਲਾਈ ਗਈ ਅੱਤ,ਅੰਧ-ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਅਤੇ ਕੱਟੜ ਹਿੰਦੂ ਗੁੱਟਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਖਿਲਾਫ ਖੁਲ੍ਹਕੇ ਬੋਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਅਤੇ ਕੋਈ ਠੋਸ ਕਦਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕ ਰਹੇ।
ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਵਤੀਰਾ ਕੋਈ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਗਾਂ ਰੱਖਿਆ ਦਲਾਂ ਬਾਰੇ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਵੀ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਫਟਕਾਰ ਵੀ ਲਗਾਈ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਠੋਸ ਕਦਮ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ।
ਰੋਹਿਤ ਵੇਮੂਲਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਅਸਾਮ ‘ਚ ਕਿਸਾਨੀ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ,ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੀ ਭਾਜਪਾ ਰੈਲੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਣ ਕਰ,ਦਿੱਲੀ ਆ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰਾ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਰਲੀਜ਼ ਕਰ,ਫਿਰ ਜਾਕੇ ਪੰਜਵੇ ਦਿਨ ਆਪਣੀ ਟਵੀਟ ‘ਚ ਅਤੇ ਯੂਪੀ ਦੀ ਅੰਬੇਦਕਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ‘ਚ ਜਾਕੇ ਭਾਵੁਕ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਰੋਹਿਤ ਵੇਮੂਲਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪੁੱਤ ਕਿਹਾ ਸੀ।ਪਰ ਦੁੱਖੀ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਰੋਸ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਇਰਾਨੀ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਟਿੱਪਣੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।ਉਹਨਾਂ ਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਏਨੀ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਟਿੱਪਣੀ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ ?
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਗਾਂ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਮ ਥੱਲੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਤਾਰ ਤਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।ਅਜਿਹੇ ਪੂਰੇ ਹਲਾਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਦਲਿਤਾਂ ਖਿਲਾਫ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਬਾਕੀ ਇਹ ਵੀ ਧਿਆਨ ਰਹੇ ਕਿ ਰੋਹਿਤ ਵੇਮੂਲਾ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ,ਇਹ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਈ ਸੀ।ਦਲਿਤ ਰਿਪੋਰਟ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਵੀ ਆਤਮ ਮੰਥਨ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ‘ਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਦਸਤਕ ‘ਤੇ ਬੈਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਆਖਰ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਤੋਂ ਉਲਟ ਅਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸੁਨਣ ‘ਚ ਹਰਜ ਕੀ ਹੈ।ਇੰਝ ਕਰ ਅਸੀ ਕੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਗਲਾ ਨਹੀਂ ਘੁੱਟ ਰਹੇ ? ਇਸੇ ਦੇ ਨਾਲ ਅਲਜਜ਼ੀਰਾ ਦੀ ਉਹ ਖ਼ਬਰ ਵੀ ਵਿਚਾਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਦਲਿਤਾਂ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਮੀਡੀਆ ‘ਚ ਘੱਟ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਬਾਰੇ ਹੈ।
ਇਸ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਅਜਿਹੀ ਭੀੜ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਭੀੜ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਭੀੜ ਬੰਗਾਲ ਅੰਦਰ ਫੇਸਬੁੱਕ ‘ਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਬ ਬਾਰੇ ਕੀਤੀ ਇੱਕ ਟਿੱਪਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਦੰਗੇ ਦੇ ਰੂਪ ‘ਚ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ।ਇਹ ਭੀੜ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਬਕੇ,ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਤੋਂ ਨਾ ਹਿੰਦੂ ਬੱਚ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਿਉਂ ਕਿ ਇਹ ਹਵਾ ਫਿਰਕੂ ਰੰਗ ਦੀ ਹੈ ਜਿਹਨੂੰ ਕੱਟੜ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਆਸਰਾ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।ਇੰਝ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂ ਕਿ ਇਹ ਭੀੜ ਆਪੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਉਤਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵੱਧ ਗਏ ਹਨ ਤਿਉਂ ਤਿਉਂ ਅਫਵਾਹਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਵਧੇਰੇ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ।ਵਟਸ ਐਪ,ਫੇਸਬੁੱਕ ਰਾਹੀਂ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਫੈਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਸਮਝ ਬਹੁਤਾਤ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਦੈਂਤ ਰੂਪ ਇਸ ਵਾਰ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ‘ਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।ਅਬਕੀ ਬਾਰ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਤੇ ਕੇਜਰੀਵਾਲ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਨੇ ਜੋ ਰੰਗ ਦਿੱਤਾ ਉਹ ਵਿਸਥਾਰ ‘ਚ ਪੜ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।ਜੋ ਅੰਧ ਸ਼ਰਧਾ ‘ਚ ਬੋਲਣ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਨਾਂ ਥੱਲੇ ਮਰਿਆਦਾ ਭੁੱਲਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਬੋਲਿਆ ਗਿਆ।ਭਗਤ,ਦੱਲਾ,ਅੱਤਵਾਦੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨੇ ਲਕਬ ਨਵਾਜ਼ੇ ਗਏ।ਇਸ ਦੌਰ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਤਾਂ ਏਨਾਂ ਖਤਰਨਾਕ ਰੰਗ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ‘ਚ ਇੱਕ ਕੇਜਰੀਵਾਲ ਹਮਾਇਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਮੋਦੀ ਹਮਾਇਤੀ ਆਪਸ ‘ਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਤੱਕ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹਨ।ਜੇ ਤੁਸੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ‘ਤੇ ਸਵਾਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਫੇਸਬੁੱਕ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡੀ ਨੌਕਰੀ ਤੱਕ ਤੈਅ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਸਮਾਜ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿੰਭਨਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝਣ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਇਹਦੀ ਪੈੜ 1947 ‘ਚ ਹੈ।ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ 567 ਰਿਆਸਤਾਂ ਸਨ੍ਹੇ ਬੋਲੀ,ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪੱਖੋਂ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨਤਾ ਲਈ ਬੈਠਾ ਸੀ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਯੂਨਾਈਟਡ ਸਟੇਟ ਰੂਪੀ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੌਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ।ਜਿਹਦੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ,ਖਜ਼ਾਨਾ,ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮਹਿਕਮਾ ਕੇਂਦਰ ਅਧੀਨ ਰੱਖ ਬਾਕੀ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਦਮੁਖਤਾਰੀ ਦੇ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ।ਜੇ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਰਾਹ ਖੋਜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮੁੱਦੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਉੱਭਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਆਧੁਨਿਕ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ‘ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਬਲਦੇ ਅੰਗਾਰਿਆ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਹ ਸਿੱਧੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਪਰ ਅਸੀ ਇਤਿਹਾਸ ‘ਚ ਵੇਖਦੇ ਆਏ ਹਾਂ ਕਿ ਬੋਲੀ,ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਅਸੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਅਣਗੋਲਿਆਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਲਗਾਤਾਰ ਹਲਾਤ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਰਹੇ ਹਨ।
ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁੱਟੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਲੂ 57 ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰਦੇ ਮਰ ਗਏ।ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਲਿਸ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ‘ਚ 7 ਜਣਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ।ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਫੇਰੂਮਾਨ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰਦੇ ਚਲੇ ਗਏ।
1953 ਦੀ ਰਾਜ ਪੁਨਰਗਠਨ ਆਯੋਗ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਕੋਈ ਪਹਿਲਾ ਕੇਸ ਨਹੀਂ ਸੀ।ਬੰਬੇ (ਮੁੰਬਈ) ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ,ਗੁਜਰਾਤ,ਬੰਬੇ ਸਿਟੀਜ਼ਨ ‘ਚ ਕੀ ਹੋਇਆ ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ।ਉਹਨਾਂ ਸਮਿਆਂ ‘ਚ ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੈਲੀ ‘ਚ ਸਾਹਮਣੇ ਪੈ ਰਹੇ ਇੱਟਾਂ ਰੋੜਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਤੱਕ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਪੰਡਿਤ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂਆਂ ‘ਤੇ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕੋਈ ਸੱਮਸਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਪਰ ਪੰਡਿਤ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਗ੍ਰਹਿ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਜਾਣ ਦਾ ਵੀ ਡਰ ਸੀ।ਇਹ ਹਵਾਲਾ 12 ਅਕਤੂਬਰ 1955 ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਾਰਡ ਮਾਉਂਟ ਬੇਟਨ ਨੂੰ ਪਾਈ ਚਿੱਠੀ ‘ਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਤੁਸੀ 1947 ਦੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖੋ ਤਾਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀ ਕਿੱਥੇ ਖੁੰਝਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ।ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ 3 ਹਿੱਸਿਆਂ ‘ਚ ਵੰਡ ਕਰਕੇ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।ਉੱਤਰਪ੍ਰਦੇਸ਼,ਬਿਹਾਰ,ਉੜੀਸਾ,ਮਦਰਾਸ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸੂਬੇ ਸਨ।ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ,ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਈਸਟ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਅਨ (ਪੈਪਸੂ),ਰਾਜਸਥਾਨ,ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ,ਹੈਦਰਾਬਾਦ,ਮਸੂਰੀ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਰਜਵਾੜੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਜਮੇਰ,ਭੋਪਾਲ ਜਹੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਰਿਆਸਤਾਂ ਸਨ।ਜੀਹਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਤਮਿਲ,ਕੰਨੜ,ਮਰਾਠਾ ਗੌਰਵ,ਗੁਜਰਾਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਇੱਕ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਮੋਰਚਾ ਇੱਕ ਚੱਲਿਆ।
ਜਦੋਂ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ‘ਚ ਤੇਂਲਗਾਣਾ ਬਣਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਵੱਲੋਂ ਇਹਨੂੰ ਨਹਿਰੂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਘੋਲ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਮਝਣ ਵਰਗਾ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ‘ਚ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਛਤੀਸਗੜ੍ਹ,ਝਾਰਖੰਡ,ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਸੂਬੇ ਇੱਕ ਆਏ ਹਨ,ਤੇਂਲਗਾਨਾ ਇੱਕ ਆਇਆ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗੋਰਖਾਲੈਂਡ,ਵਿਦਰਭ,ਬੋਡੋਲੈਂਡ,ਬਿਹਾਰ ‘ਚੋਂ ਜ਼ੁਬਾਨ ਅਧਾਰਤ ਭੋਜਪੁਰੀ ਅਤੇ ਮੈਥਲੀ ਤੋਂ ਬਿਹਾਰ ‘ਚੋਂ ਮਿਥਲਾ ਦੀ ਮੰਗ,ਕੋਸਲ,ਰਾਜਸਥਾਨ ‘ਚੋਂ ਮਾਰੂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼,ਗੋਡਵਾਣਾ,ਗੁਜਰਾਤ ‘ਚੋਂ ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਤਾਂ ਇੱਕ ਮਸਲਾ ਹੈ।ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ 4 ਸੂਬਿਆਂ ‘ਚ ਵੰਡਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।ਇਹਦੇ ਵਿੱਚ ਹਰਤਿ ਪ੍ਰਦੇਸ਼,ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼(ਅਵਧ),ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ,ਪੂਰਵਾਂਚਲ ਖਾਸ ਹਨ।ਮੱਧ ਪ੍ਰੇਦਸ਼ ‘ਚੋਂ ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ ਅਤੇ ਬਘੇਲਖੰਡ ਦੀ ਮੰਗ ਉੱਠਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਅਜਿਹੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਬੀਹੜ ਦੇ ਬਾਗੀ,ਚੰਬਲ ਦੇ ਡਾਕੂ,ਵੱਖਵਾਦੀ,ਮਾਓਵਾਦੀ,ਆਦੀਵਾਸੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਇਹ ਸਭ ਸਾਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਇੱਕ ਪਛਾਣ,ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰ,ਇੱਕ ਬੋਲੀ ‘ਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਮਾਹੌਲ,ਰਹੁ ਰੀਤਾਂ,ਬੋਲੀ,ਇਤਿਹਾਸਕਤਾ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿਹਨੀਅਤ ਅੰਦਰ ਜੋ ਵਿੰਭਨਤਾ ਹੈ ਇਹ ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ‘ਚ ਉਦੋਂ ਹੀ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀ ਖੇਤਰੀ ਅਧਾਰ ਨੂੰ ਦੁਫਾੜ ਨਾ ਮੰਨ ਕੇ ਸਗੋਂ ਇਹਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨਤਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀਏ।
ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਤੱਥ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ 1986 ‘ਚ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ‘ਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ ਲੈਕੇ ਆਏ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਅਧਾਰ ਪੇਂਡੂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਮੁਫਤ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਇਕਾਈ ‘ਚ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਵੀ ਸੀ ਪਰ ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਆਪਣੇ ਤਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪਹਿਲ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।ਜਦੋਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ‘ਚ 600 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ ਹਨ ਤਾਂ ਤਮਿਲਨਾਡੂ ‘ਚ ਇੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸੋ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮਾਹਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਡਿਤ ਨਹਿਰੂ ਵੇਲੇ ਦੇ ਅਣਸੁਲਝੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੂਪ ਹੀ ਹੁਣ ਦੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੈ।ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੇਖਕ ਮੋਹਸਿਨ ਹਾਮਿਦ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ‘ਚ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਐਗਸਿਟ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ‘ਚ ਕੀਤੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵੇਲੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ‘ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਰਾਹੇ ‘ਤੇ ਖੜੋਤਾ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਹਲਾਤਾਂ ‘ਚ ਹੀ ਅੱਜ ਦਾ ਭਾਰਤ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰਜ ‘ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ‘ਚ ਘਿਰਿਆ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਇਤਿਹਾਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਡਾਵਾਂਡੋਲਤਾ ‘ਚੋਂ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਰ ਬਾਹਰਲੇ ਹਮਲਾਵਰ ਜ਼ਰੂਰ ਸਨ ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਹੋਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਸਾਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।ਦੀਨ-ਏ-ਇਲਾਹੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਅਕਬਰ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਸੀ ਕਿ ਫਤਿਹਪੁਰ ਸਿਕਰੀ ‘ਚ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੈਅ ਦਿਨ ਨੂੰ ਇੱਕਠਾ ਹੋਇਆ ਕਰਨ ਤਾਂ ਕਿ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਬਾਰੇ ਬੇਹਤਰ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸਭ ਦੇ ਰਸਮੋਂ ਰਿਵਾਜ਼ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।ਸਭ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਤਲੀਮਾਂ ਹਨ ਪਰ ਹਰੇਕ ਮਜ਼ਹਬ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਮਜ਼ਹਬ ‘ਚ ਈਮਾਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਅਕੀਦੇ,ਰਸਮੋਂ ਰਿਵਾਜ਼ ਦੂਜੇ ਮਜ਼ਹਬ ਨਾਲੋਂ ਉੱਪਰ ਸਮਝ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਧਰਮ ਦੀ ਆਇਤਾਂ,ਖਿਆਲ,ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਨਾਲੋਂ ਬੇਹਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਖਿਆਲ ‘ਚ ਉਹ ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਕੀਦੇ,ਖਿਆਲ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ‘ਚ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਜੇ ਕੋਈ ਅਜਿਹੇ ਵਰਤਾਰੇ ‘ਚ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਹਿਕਾਰਤ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਨ ਐਲਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ‘ਚ ਸ਼ੱਕ ਉਭਰਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੁਕੱਰਰ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਇੱਥੇ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਜਾਣ ਤਾਂਕਿ ਆਪਾਂ ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਸਮਝ ਸਕੀਏ।
ਸ਼ੋ ਅਜਿਹੇ ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤ ਹੈ ਭਾਰਤ ਦਾ ਤਾਜਮਹਲ ! ਤਾਜਮਹਲ ਵੀ ਹੋਰਾਂ ਵਿਰਾਸਤਾਂ ਵਾਂਗੂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ।ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਤੋਂ ਫੈਲੀਆਂ ਇਹ ਇਮਾਰਤਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਸ਼ਾਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਕਿਤਾ ਇਹਦੀ ਸਮੂਹਿਕਤਾ ‘ਚੋਂ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।ਉਮੀਦ ਹੈ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਰੌਸ਼ਨ ਦਿਮਾਗ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਕੱਟੜਵਾਦੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਚਣੌਤੀ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।
ਯੇ ਦਾਗ਼ ਦਾਗ਼ ਉਜਾਲਾ,ਯੇ ਸ਼ਬ-ਗਜ਼ੀਦਾ ਸਹਿਰ
ਵੋ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਥਾ ਜਿਸਕਾ,ਯੇ ਵੋਹ ਸਹਿਰ ਤੋ ਨਹੀਂ – ਫੈਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਫੈਜ਼

 

ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਪੋਕਸਮੈਨ ‘ਚ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਆਰਟੀਕਲ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਖਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਤੁਰਦਿਆਂ ਅੱਜ ਦੇ ਮੰਜ਼ਰ ‘ਚ ਭੱਵਿਖ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦਾ ਹੰਭਲਾ…ਆਰਟੀਕਲ ਦਾ ਲਿੰਕ ਅਤੇ ਫੋਟੋ ਨੱਥੀ ਹੈ ਦੋਸਤੋ

https://rozanaspokesman.in/epaper-block?bk=1&k=6

 

 

 

Posted in History, Politics, Religion, Society, Uncategorized | Tagged , , , , , , , , | Leave a comment

ਚਿੱਟੇ ਲਹੂ ਦਾ ਬੂਮ ਚਿਕ ਬੂਮ ਬੂਮ

Chitta Lahu Stillਬੂਮ ਚਿਕ ਬੂਮ ਬੂਮ
ਅੰਬਰਸਰ ਉੱਡਦਾ
ਜਲੰਧਰ ਵੀ ਉੱਡਦਾ
ਉੱਡਦਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਮੋਗਾ
ਹੁਣ ਕੀ ਸੋਚੇ ਕੀ ਹੋਗਾ
ਬਾਪੂ ਉੱਡਦਾ
ਲੌਂਡਾ (ਮੁੰਡਾ) ਉੱਡਦਾ
ਉੱਡਦੇ ਚਾਚੇ ਮਾਮੇ
ਰੁਸਤਮ ਉੱਡਦੇ ਦਾਰੇ ਉੱਡਦੇ
ਉੱਡਦੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਗਾਮੇ
ਇਹ ਰੈਪ ਗਾਉਂਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਫਿਲਮ ਉੱਡਤਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਸਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਣ ਬਾਣ ਸ਼ਾਨ ‘ਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਰੱਝਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੌਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਇਸ ਦੌਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਗੁਆਂਢਪੁਣਾ ਸ਼ੋਸ਼ਲ ਸਾਈਟਾਂ ‘ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਟੋਪ ਡੀਫੇਮਿੰਗ ਪੰਜਾਬ ਮੁਹਿੰਮ ਤੱਕ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।ਪਰ ਚਿੰਤਾ ‘ਚ ਡੁੱਬਿਆ ਪੰਜਾਬ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਤੁਰਮੁਰਗ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿੱਟੀ ‘ਚ ਸਿਰ ਵਾੜ,ਸਿਰ ‘ਤੇ ਆਈ ਬਿਪਤਾ ਨੂੰ ਅਣਗੋਲਿਆ ਕਰਨਾ ਕਿਸੇ ਮਸਲੇ ਦਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਸ਼ੇ ਕਰਨ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਜਿੰਨੇ ਮੂੰਹ ਉਨੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ।ਸਭ ਤੋਂ ਖਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ‘ਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਗੱਲ ਬੇਤੁੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਚਿੰਤਾ,ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ,ਮੁਹੱਬਤ ‘ਚ ਨਾਕਾਮੀ ਜੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਕਾਰਨ ਹਨ ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਸੇ ਨਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਰੂਰ,ਆਨੰਦ,ਗਲੈਮਰ,ਸਮੱਰਥਾ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਵੀ ਅਧਾਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਾਣ ਕੱਬਡੀ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵਿੱਥਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿੰਝ ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਗਵਾ ਬੈਠੇ।
ਅਜਿਹੇ ਹਾਲ ਹਵਾਲ ‘ਚ ਚੰਗੇ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਜੁਗਲਬੰਦੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨੀ ਤਾਂ ਬਣਦੀ ਹੈ।ਰਾਜ ਰਣਜੋਧ ਦਾ ਗੀਤ ਚਿੱਟਾ ਲਹੂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੀਤ ਹੈ।ਇਹ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ,ਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਦੁਖੜੇ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਸ਼ਰੀਕ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗੱਲ ਤੋਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ‘ਚ ਰੰਮੀ ਰੰਧਾਵਾ,ਪ੍ਰਿੰਸ ਰੰਧਾਵਾ ਦਾ ਗੀਤ ‘ਓ ਜੱਟ’ ਗੀਤ,ਹਰਮਨ ਦਾ ਲਿਖਿਆ,ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਹਿਨ ਦਾ ਗਾਇਆ ਗੀਤ ‘ਜੁਗਨੀ ਚੋਰੀ ਦੀ’ ਬਾਕਮਾਲ ਗੀਤ ਸਨ।
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਬਹਾਨੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਮੌਜ਼ੂ ਛਿੜ ਪੈਣ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵਾਜਬ ਨੁਕਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਰਾਜ ਰਣਜੋਧ ਦੇ ਗੀਤ ‘ਚਿੱਟਾ ਲਹੂ’ ਦਾ ਬਿਆਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ‘ਚ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੈ।ਉਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਜੋ ਨਸ਼ੇ ਕਰਦੀ ਜਵਾਨੀ ਬਚਪਨ ‘ਚ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਤਰਾਸ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਤਾਰ ਨਾ ਕਰਦੇ।
ਇਹ ਸਿਰਫ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਉਜੜਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਖਸ਼ਿਆ।ਨਸ਼ੇ ‘ਚ ਗਲਤਾਨ ਮੁੰਡਿਆ ਦੀ ਵਿਥਿਆ ਤਾਂ ਵਿਥਿਆ ਹੈ ਹੀ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਜਨਾਨੀਆਂ ਦਾ ਕੀ ਕਸੂਰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀਆਂ ਹਨ।ਉਹਨਾਂ ਮਾਵਾਂ-ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਕੀ ਕਸੂਰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਿਤ ਕਲੇਸ਼ ‘ਚ ਖੱਜਲ ਖੁਆਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।ਇਹ ਜਤਿੰਦਰ ਮੌਹਰ ਦੀ ਫਿਲਮ ਕਿੱਸਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਹਵਾਂ ‘ਚ,ਬੱਸ ਅੱਡਿਆ ‘ਤੇ ਉਡੀਕ ‘ਚ ਇਕੱਲੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ।ਫਿਲਮ ਦੇ ਬੰਦੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਹੋਣੀ ਤਾਂ ਇਹੋ ਸੀ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੋਣੀ ਦਾ ਅਸਰ ਉਹਨਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁਗਤਨਾ ਪਿਆ।
ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਗੀਤ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰੀ ਗੁਣਵਤਾ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਜੂਝ ਰਹੀ ਹੈ।ਜਦੋਂ ਸਿੰਗਲ ਟ੍ਰੈਕ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਈਟਾਂ ਨੇ ਗਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਸੋਖਾਲਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ‘ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਾਇਕ ਮਾਮੂਲੀ ਸਾਧਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਂਹਵੇ ਪੇਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਈਟਾਂ ਨੇ ਬਕਾਇਆ ਅਜਿਹੇ ਮਹਿਕਮੇ ਹੋਂਦ ‘ਚ ਲਿਆ ਛੱਡੇ ਹਨ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਯੂ ਟਿਊਬ ਅਤੇ ਫੇਸਬੁੱਕ ‘ਤੇ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਬਦਲੇ ਪੈਸੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ‘ਚ ਗੁਣਵਤਾ ਜੂਝ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਨਾਲ ਲੱਚਰਤਾ ਵੱਖਰੀ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ।
ਲੱਚਰਤਾ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ ਪਰ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਇਸੇ ਰੁਝਾਣ ‘ਚ ਕੁਝ ਫਿਤੂਰ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਆ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਅਜਿਹੇ ਸੱਜਣਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜੋ ਗਾਇਕ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਆਮ ਬੰਦੇ ਇੰਨ੍ਹਾ ਸਟਾਰਾਂ ਵਾਂਗੂ ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਈਟਾਂ ‘ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸ਼ਕ ਵਰਗ ਵੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।ਅਜਿਹਾ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਅਵਾ ਤਵਾ ਵਿਅਰਥ ਟ੍ਰੋਲ ਸਾਈਟਾਂ ‘ਤੇ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀ ਇਸ ਬੌਧਿਕ ਕੰਗਾਲੀ ਦੇ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਹੋ ਹਾ ਹੋ ਹਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਨੇ ਜਿਸ ਨਾਅਰੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਉਸ ‘ਚ ਮਸ਼ੀਨ,ਨਸ਼ਾ,ਕੁੜੀ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਰੱਝਕੇ ਵਖਿਆਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਇਸੇ ‘ਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਸਾਡੇ ਆਮ ਰੁਝਾਨ ‘ਚ ਤੈਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਅਣਭੋਲ ਰੂਪ ‘ਚ ਇਹਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ‘ਤੇ ਲੱਗੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰੀ ਸਟੀਕਰ ਇਹਦੀ ਗਵਾਹੀ ਹਨ।ਜੱਟ ਮਹਿਕਮਾ,ਗੱਭਰੂ ਸ਼ੌਕੀਨ,ਜੱਟ ਖਾੜਕੂ,ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੌਂਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਜੇ ਸਟੀਕਰ ਹਨ ਤਾਂ ਅੱਤ,ਗਾਡਰ,ਪੁਰਜਾ ਗੱਲਬਾਤਾਂ ‘ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।2016 ‘ਚ ਗਰਿੰਦਰ ਸਿੱਧੂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ 8 ਮਿਨਟ ਦੀ ਫੋਕ-ਏ-ਸਿੰਗਰ ਫਿਲਮ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਇਸੇ ਦਿਵਾਲੀਏਪਣ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਸੀ।ਖੈਰ ਕਲਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਮਹਿਮਾਮੰਡਣ ਅਤੇ ਖੰਡਣ ਤੋਂ ਪਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਸੱਚਾਈ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਖਤਰਨਾਕ ਹੈ।
ਜੂਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅੰਤਾਂ ਦੀ ਗਰਮੀ ‘ਚ 2014 ‘ਚ ਪਿੰਡ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਮੋਗਾ ਦੀਆਂ ਜਨਾਨੀਆਂ ਵਿਚਾਰੀਆਂ ਏਨੀਆਂ ਤੰਗ ਆ ਗਈਆਂ ਸਨ ਕਿ 150 ਜਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਡਾਗਾਂ ਫੜ੍ਹ ਪਹਿਰਾ ਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।ਇਸੇ ਸਾਲ ਹਾਲ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ‘ਚ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅੱਕ ਕੇ ਨਸ਼ੇ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਹੀ ਵੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।ਬੇਸ਼ੱਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ‘ਚ ਇੰਝ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਫੈਸਲੇ ਕਰਨਾ ਖਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅੱਖ ਦੇ ਬਦਲੇ ਅੱਖ ਲਓਗੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਾਰਾ ਸਮਾਜ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।ਪਰ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰਦੀ ਇਹ ਲਚਾਰੀ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਇਸ ਦੌਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।ਅਜਿਹੀ ਭੀੜ ਦੇ ਅੰਜਾਮ ਬਹੁਤ ਖਤਰਨਾਕ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਜ,ਨਿਜ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸੁਹਿਰਦ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿਉਂ ਕਿ ਇਹਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਕਈ ਦਾਇਰਿਆਂ ‘ਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
ਮੈਂ ਉਸ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਬਚਕਾਣੀ ਕਹਾਂਗਾ ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਤਾਂ ਨਸ਼ਾ ਹੈ।ਅਜਿਹੀ ਵਿੱਥਿਆ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸਹਿਮਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚਾਈ ਤਾਂ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ਾ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ ਪਰ ਕੀ ਇੰਝ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਚਿੰਤਾ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ? ਨਸ਼ੇ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ‘ਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹਨ।ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਮੁਰਾਦ ਅਤੇ ਦਾਨਿਆਲ ਮਿਰਜ਼ਾ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਆਦਤ ਤੋਂ ਮਜਬੂਰ ਮਰ ਗਏ ਸਨ।ਤਾਂ ਕੀ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਉਜਾੜੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ ਮੰਨਕੇ ਅਸੀ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਲਈਏ ?
ਰਾਜ ਰਣਜੋਧ ਦੇ ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਉਹਦੀ ਲੇਖਣੀ ਅਤੇ ਗਾਇਕੀ ਨੂੰ ਸ਼ਬਾਸ਼ੀ ਦੇਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਗੀਤ ਦਾ ਫਿਲਮਾਂਕਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਟਾਲਿਨਵੀਰ ਦੀ ਤਾਰੀਫ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।ਕਲਾ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਪਹਿਲੂ ਸਾਨੂੰ ਠਕੋਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਬਹਾਨੇ ਅਸੀ ‘ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਕੈਪਟਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ’ ਦੇ ਵੇਗ ਵਾਲੀ ਕੈਪਟਨ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਨਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੁੱਕੇ ਕਦਮਾਂ ਦੇ ਕੀ ਨਤੀਜੇ ਹਨ ? ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਬਕਾਰੀ ਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੁਹਿਰਦ ਹੋ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।ਜੇ ਇਸੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੂਬਾ ਕੇਰਲ ਸ਼ਰਾਬ ‘ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀ ਵੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਖ਼ਪਤ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।ਰਾਜ ਰਣਜੋਧ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਚੌਬੇ ਦੀ ਫਿਲਮ ‘ਉੱਡਤਾ ਪੰਜਾਬ’ ਯਾਦ ਆ ਗਈ।ਇਸੇ ਫਿਲਮ ਦਾ ਗੀਤਕਾਰ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਗੀਤ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਣ ਨਾਤੇ ਆਪਣੇ ਫਲਸਫੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪੈਦਾ – ਸੁਣ ਬੰਦਿਆ ਵੇ
ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਕਾਇਦਾ – ਸੁਣ ਬੰਦਿਆ ਵੇ
ਲੈ ਤੂੰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਲਾਹਿਦਾ – ਸੁਣ ਬੰਦਿਆ ਵੇ
ਇਹਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ ਰਾਜ ਰਣਜੋਧ ਦੇ ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਸੁਣੋ ਅਤੇ ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਉੱਜੜੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਦਰਦ ਵੰਡਾਉਣ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ‘ਚ ਨਸ਼ੇ ਖਿਲਾਫ ਅਵਾਜ਼ ਬਣੋ ਦੋਸਤੋ…

~ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ

 

 

Posted in Music, Society | Tagged , , , , , | Leave a comment