ਮੀਡੀਆ,ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬ

ਕੀ ਬੰਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਿਆਸੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ?
ਸਾਡਾ ਸੋਚਣਾ,ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਵੀ ਸਿਆਸੀ ਰੰਗ ਦੀ ਬਣਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।ਕਦੀ ਕਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਾ ਬੰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਉਹ ਅਕਾਲੀ ਦਲ,ਕਾਂਗਰਸ ਜਾਂ ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਹੈ।ਇਹ ਇਸ ਦੌਰ ਦੀ ਨਵੀਂ ਜਾਤ ਹੈ।ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਲੋਕ ਕਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਹਿਸੋ-ਬਹਿਸੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਸਿਆਸਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹੋਰ ਨੁਕਤੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਉੱਤੇ ਆ ਖਲੋਤੇ ਹਨ।
ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਫੇਸਬੁੱਕ ਦੇ ਜਾਂ ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਈਟਾਂ ਦੇ ਤਮਾਮ ਨਕਾਰਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚੰਗੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੇਖਣਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਇਸ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਉਮੀਦ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੈ।ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਉਸ ਖੂਬਸੂਰਤ ਤਰਾਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਸਾਡੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ‘ਤੇ ਹੋਣ ਜਿਸ ਮਾਰਫਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਜਾਵੇ।
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਸ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਸ਼ੈਅ ਤੈਅ ਸ਼ੁਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀ ਸਾਰਥਕ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਜ਼ੋਰ ਦਈਏ।ਜਗਬਾਣੀ ਰੇਡੀਓ ਦੀ ਵੀ ਇਹੋ ਕੌਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀ ਮਿਲਕੇ ਉਮੀਦ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਬਣੀਏ।ਜਦੋਂ ਅਸੀ ਮੀਡੀਆ,ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੀਆ।ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬ ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੇ ਲਹਿਜੇ ਨੂੰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਹੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਦਿੱਤਾ।
ਫਰੀਦਕੋਟ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ‘ਘੁੱਦਾ’ ਹੈ।ਜੋ ਠੇਠ ਮਲਵਈ ਲਹਿਜੇ ‘ਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ।ਉਹਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਉਹਦੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ‘ਚ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।ਪਰ ਘੁੱਦੇ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਿਖਣ ਦੇ ਇਸੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਨੂੰ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ‘ਚ ਵੀ ਭੇਜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿਕੇ ਛਾਪਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਟਕਸਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ‘ਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੇਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੈਣੇਵਾਲੀਆ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਉੱਪ ਭਾਸ਼ਾ ਮਲਵਈ ‘ਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ।ਨੈਣੇਵਾਲੀਆ ਦੀ ਲਿਖਾਵਟ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਪਿੰਡਾ ਆਲੇ’ ਖੂਬ ਚਰਚਾ ‘ਚ ਹੈ।ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਪੁਰਾ ਤੋਂ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹੈ ਜੋ ਪੁਆਧੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਅੰਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।
ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਅੰਦਰ ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇਜਾ ਅਤੇ ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ‘ਵਾਰਸ’ ਡਲਹੌਜੀ ਫਿਲਮਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ‘ਚ ਵਿਖਾਈ ਗਈ।ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਫਿਲਮ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਨਾਤਾ ਕੀ ਹੈ ਦੀ ਕਥਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।ਫਿਲਮ ‘ਚ ਉਹ ਕੈਮਰਾ ਲੈਕੇ ਹਰ ਬੰਦੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ੳ ਅ ੲ ਸੁਣਾਉਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।ਹੈਰਾਨੀ ਹੈ ਕਿ ਪਬਲਿਕ,ਕੋਨਵੈਂਟ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ।ਫਿਰ ਉਹ ਲੁਧਿਆਣਾ ‘ਚ ਬਿਹਾਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨੂੰ ਜਿਸ ਜ਼ਾਇਕੇ ਨਾਲ ਬੋਲ ਰਹੇ ਹਨ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਲਈ ਮਹਾਨ ਗੱਲ ਹੈ।
ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਬਾਰੇ ਪੁਆਧੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਅਤੇ ਪੁਆਧ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ ‘ਚ ਜੂਝਦੇ ਪੁਆਧ ਦੇ ਚਿੰਤਕ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਾਜਪੁਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਯਾਦ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਸਲ ਵਾਰਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੱਟਾਂ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਬਿਹਾਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਲਿਤ ਲੋਕ ਹੋਣਗੇ।ਕਿਉਂ ਕਿ ਜ਼ੁਬਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਨਾਲ ਜੋ ਇਸ਼ਕ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਹਾਉਂਦੇ ਲੰਬੜਦਾਰਾਂ ‘ਚ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਸਿਸਟਮ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।ਇਹ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਹੀ ਹੈ ਜਿੰਨ੍ਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਗੱਲਬਾਤ ‘ਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਲਹਿਜੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਕਰਕੇ ਚਰਚਾ ‘ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।ਕਿਸੇ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦਾ ਖੇਤਰੀ ਲਹਿਜਾ ਬੰਦੇ ਦੀ ਖਾਸ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨੂੰ ਫੇਸਬੁੱਕ,ਬਲੋਗ ਜਾਂ ਯੂ ਟਿਊਬ ਕਾਰਨ ਭਰਵਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬ ਅੰਦਰ ਹਰਮਨ,ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਹਰਮਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬ ਦੀ ਠੇਠ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਰੂਪਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਚਲਣ ‘ਚ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ।ਉਹਦੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਫੇਸਬੁੱਕ ‘ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਕਾਇਲ ਹਨ।ਹਰਮਨ ਨੇ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪਲੇਠੀ ਕਿਤਾਬ ਛਪਵਾਉਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਣ ਹਾਊਸ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬ ਅੰਦਰ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਹੁੰਗਾਰਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।ਅਜਿਹੇ ਜਵਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰਮਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਖੁਦ ਛਾਪੀ ਅਤੇ ਹਰਮਨ ਦੀ ‘ਰਾਣੀ ਤੱਤ’ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਦੀਵਾਨਗੀ ਇਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਕਵੀ ਖੁਦ ਨੌਵੀਂ-ਦੱਸਵੀਂ ਵਾਰ ਛਾਪ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਇਹੋ ਕਹਾਣੀ ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੈ।ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਗਦੀਪ ਨੂੰ ਇਰਾਨੀ ਅਦਬ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬ ਅੰਦਰ ਈਰਾਨ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ  ਰੂਬਰੂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਵਿਰਸਾ ਹੋਰ ਅਮੀਰੀ ਹੋਵੇਗਾ।ਈਰਾਨ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪੰਜ ਮਹਾਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ।
ਫਿਰਦੌਸ ਦਾ ਸ਼ਾਹਨਾਮਾ
ਸ਼ੇਖ਼ ਸਾਅਦੀ ਦੀ ਗੁਲਸਿਤਾਂ
ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦਾ ਦੀਵਾਨ
ਮੌਲਾਨਾ ਰੂਮੀ ਦਾ ਮਸਨਵੀ
ਅਤੇ ਫਰੀਦ ਉਦ ਦੀਨ ਅੱਤਾਰ ਦੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਮਜਲਿਸ
ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੱਤਾਰ ਦੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਮਜਲਿਸ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ‘ਚ ਉਲੱਥਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।ਇਸ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਹੁੰਗਾਰਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਛਪਾਈ ਦੀ 1000 ਕਾਪੀਆਂ ਵਿਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਮੁੜ ਛਪਾਈ ਅਧੀਨ ਹੈ।
ਇਸ ਦੌਰਨ ਅੰਦਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਨਜ਼ਰੀਆ ਜਾਂ ਉਹਦੇ ਰੂਬਰੂ ਹੋਣ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਫੇਸਬੁੱਕ ‘ਤੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।ਸਾਊਂਡ ਕਲਾਊਡ ‘ਤੇ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੂ ਟਿਊਬ ‘ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ।ਇਸ ਦੌਰ ਦੀ ਇਹ ਨਬਜ਼ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਹੀ ਸਮਝੀ ਹੈ।
ਹਿੰਦੀ ਅਦਬ ਨੇ ਇਸ ‘ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੋਹਣਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।ਉਹ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਬਕਾਇਦਾ ਫਿਲਮ ਦੇ ਟ੍ਰੇਲਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਲੀਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਉਸ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਬਕਾਇਦਾ ਫੇਸਬੁੱਕ ਲਾਈਵ ਹੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਰੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਰੱਖਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਹੁੰਗਾਰਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਫੇਸਬੁੱਕ ‘ਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਮ ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਸਟੇਟਸ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪੋਸਟ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਨ।ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਸੀ।ਇਸ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਲਘੂ ਪ੍ਰੇਮ ਕਥਾਵਾਂ ਕਿਹਾ ਅਤੇ  ਇਹਦਾ ਛੋਟਾ ਨਾਮ ਲਪ੍ਰੇਕ ਬਣਿਆ।ਇਹ ਬਦਲ ਰਹੇ ਦੌਰ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ।ਕਿਉਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨੌਕਰੀਆਂ ਲਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਲਈ ਲੋਕ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਗਏ ਹਨ।ਇੰਝ ਦੇ ਸਫਰ ‘ਚ ਪਿੰਡ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਦੋੜਦੇ ਹੋਏ ਖਾਲੀ ਹੋਏ ਹਨ।ਇਹਦਾ ਬੋਝ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ‘ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਪਿਆ ਹੈ।ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਲੁਧਿਆਣਾ,ਜਲੰਧਰ,ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਾਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅੰਦਰ ਕੰਮਕਾਰ ਕਰਦੇ ਲੋਕ ਦੀ ਖਾਸ ਵਸੋਂ ਹੈ।ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਲੀ,ਬੰਗਲੋਰ,ਮੁੰਬਈ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਵਰਗ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਰਵਾਸ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਸੋ ਅਜਿਹੇ ਪਰਵਾਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਲਚਰ ਉੱਭਰਿਆ ਹੈ।ਸਾਹਿਤ ਇਸ ਰੰਗ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਸੀ।ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਬਾਹਰੋਂ ਆਕੇ ਰਹਿ ਰਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਾਜ਼ ‘ਚ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ‘ਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।ਰਾਜਕਮਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਣ ਨੇ ਇਸੇ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਤਿੰਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ।ਇਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਇਸ਼ਕ ਮੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਹੋਣਾ,ਗਰਿੰਦਰ ਨਾਥ ਝਾ ਦੀ ਇਸ਼ਕ ਮੇਂ ਮਾਟੀ ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਵਨੀਤ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਇਸ਼ਕ ਕੋਈ ਨਿਊਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਫੇਸਬੁੱਕ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰੰਪਰਾਤਮਕ ਵੇਗ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਰੰਗ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨੂੰ ਉਭਰਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਵਰਤਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਕੇ ਵਧੀਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।ਇਸੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ‘ਚ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਹਰਿਆਣਾ ਤੋਂ ਅਨੁਰਾਧਾ ਬੈਨੀਪਾਲ ਦੀ ਹੈ।ਹਰਿਆਣੇ ਦੀ ਕੁੜੀ ਹਰਿਆਣੇ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇਕੱਲੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਅਜ਼ਾਦੀ ਮੇਰਾ ਬ੍ਰਾਂਡ’ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪਾਠਕ ਬਹੁਤ ਚਾਅ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।
ਇਹਨਾਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਤੋਂ ਅਸੀ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਇਸ ਨਵੀਂ ਪੁੰਗਰ ਰਹੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦਾ ਫਰਾਖਦਿਲੀ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਭਵ ਵੀ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਹੁਣ ਤਕਾਜ਼ਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰਾਣੀ ਤੱਤ ਨੂੰ ਅਥਾਹ ਮਿਲ ਰਹੇ ਪਿਆਰ ਸਦਕਾ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ  ਯੁਵਾ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ 2017 ਲਈ ਹਰਮਨ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬ ‘ਚੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਇਹ ਦੇਣ ਹੈ ਕਿ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੀ ਕੁੜੀ ਰੂਪੀ ਕੌਰ ਦੀ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਵੱਡੀ ਫੋਲਵਿੰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਵੱਲੋਂ ਤੀਵੀਂਆਂ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ‘ਤੇ ਲਿਖੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਅਕਸਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।ਆਖਰ ਇਸ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਕਿੰਨੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ ? ਜੇ ਰੂਪੀ ਕੌਰ ਦਾ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪੱਖ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਾ ਹੁੰਦਾ।ਰੂਪੀ ਕੌਰ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਮਿਲਕ ਐਂਡ ਹਨੀ’ ਇਸ ਸਾਲ ਨਿਯੂ ਯਾਰਕ ਬੈਸਟ ਸੇਲਰ ਦੀ ਸੂਚੀ ‘ਚ ਹਿਟ ਲਿਸਟ ਰਹਿ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਇਸੇ ਨਬਜ਼ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ‘ਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਵੈੱਬ ਰੇਡੀਓ ਚਲਣ ‘ਚ ਆਏ ਹਨ।ਇਸੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ‘ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ,ਸਿਨੇਮਾ,ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਅਦਬ ਦੀ ਗੱਲ ਜਗਬਾਣੀ ਰੇਡੀਓ ਰਾਹੀਂ ਉੱਚੇਚੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਆਪਣਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੱਦਬੰਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਅਨੁਸ਼ਾਸ਼ਨ ‘ਚ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹੋ ਪਾਉਂਦੀ।ਸੋ ਇਸ ਸਿਲਸਿਲੇ ਅੰਦਰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਜੋ ਹੁੰਗਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਉਹ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਪੁੰਗਰਦੀ ਅਦਬੀ ਅਵਾਜ਼ ਹੈ।ਤੁਸੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟੈਡ ਐਕਸ ਜਹੇ ਯੂ ਟਿਊਬ ਚੈਨਲਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰਥਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਦੇ ਹੋ।
ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਸ਼ੈਅ ਦੇ ਚੰਗੇ  ਮਾੜੇ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਵੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਿਸ ਅਤੇ ਹੱਦਬੰਦੀਆਂ ਹਨ।ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਇੱਥੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਇਸ ਨਾਲ ਅਸੀ ਬੇਹਤਰ ਸਮਾਜ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਮਨੀ ਰਤਨਮ ਦੀ ਫਿਲਮ ‘ਦਿਲ ਸੇ’ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਵਾਦ ਹੈ ਕਿ ਮਾਇਨੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਕਿ ਤੁਸੀ ਕਿਹੜੇ ਸਮਾਜ ‘ਚੋਂ ਆਏ ਹੋ,ਮਾਇਨੇ ਇਹ ਰੱਖੇਗਾ ਕਿ ਤੁਸੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਨਸਲ ਨੂੰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਦੇਕੇ ਜਾਵੋਗੇ।ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਥਕ ਨੁੱਕਤਾ ਹੈ ਮੀਰਾ ਨਾਇਰ ਦੀ ਫਿਲਮ ‘ਕੁਈਨ ਆਫ ਕਟਵੇ’ ‘ਚ ਹੈ।
“ਤੁਸੀ ਕਿੱਥੇ ਹੋ ਇਹ ਖਾਸ ਨਹੀਂ
ਕਿੱਥੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਇਹ ਖਾਸ ਹੈ
ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਥਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ।ਕਈ ਵਾਰ ਤੁਹਾਡਾ ਸਬੰਧ ਉਸ ਥਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ।”
ਇਹ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਸਾਰਥਕ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਹੈ ਜੋ ਅਦਬ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀ ਇਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿਖ ਰਹੇ ਹਾਂ।
ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ
Media,Social Media and Litrature
Advertisements
Posted in Literature, Social Media, Society | Tagged , , , , , , , , , , , , , , , , | Leave a comment

ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦਾ ਰੁਦਣ,ਵਾਇਆ ਵਾਰਸ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਗੀਤ ‘ਕਿਸਾਨ’

ਹੁਣ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤ ਹੁਣ ਕਿਸਾਨ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।ਪਿੰਡ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਦੋੜ ਰਹੇ ਹਨ।ਸ਼ਹਿਰ ਧੂੰਆਂ-ਧੂੰਦ ਤੇ ਧੂੰਦੁਕਾਰੇ ‘ਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।ਹੱਸਦਾ ਗਾਉਂਦਾ ਨਰੋਆ ਪੰਜਾਬ ਹੁਣ ਉਦਾਸਿਆ ਜਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।ਆਖਰ ਕਿਉਂ ?
ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ‘ਚ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ,ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਸਮੇਤ ਸੂਬਿਆਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਇਸ ਸਹਿਮੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਆਬੋ ਹਵਾ ਡਰਾ ਰਹੀ ਹੈ।ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਾਅਦਿਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕਿਸਾਨ ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਉਹ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਜੀ ਦੇ ਜੈ ਜਵਾਨ-ਜੈ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਗੌਰਵ ਗਾਥਾ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਗਾਈ ਜਾ ਰਹੀ।ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਛਿਣਭੰਗਰੀ ਜਹੀ ਖ਼ਬਰ ਉੱਡਕੇ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਮੀਦ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਪਰ ਇੱਕਾ ਦੁੱਕਾ ਸਫਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ‘ਚ ਕਿਸਾਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਤਾਂ ਮੁੱਢਲੇ ਸਫ਼ੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।
ਮੈਂ ਵਾਰਸ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਗੀਤ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।ਗਿੱਲ ਰੌਂਤੇ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਗੀਤ ਜਿਸ ਰੁਦਣ ਨਾਲ ਮਨਮੋਹਨ ਵਾਰਸ,ਕਮਲ ਹੀਰ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਰ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ,ਉਹ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਲਾਲਾ ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਦੇ ਹੱਸਦੇ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਫਿੱਕਾ ਪਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।ਲਾਲਾ ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ –
ਗਾਧੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਕਿਸਾਨ ਗਾਂਵਦਾ
ਢੋਲੇ ਦੀਆਂ ਲਾਕੇ ਮਨ ਪਰਚਾਵਦਾਂ
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੁਲਾਰੇ ਪਈਓ ਜਿੰਦ ਜਾਣ ਦੀ
ਕਿੰਨੀ ਚੰਗੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ ਕਿਰਸਾਨ ਦੀ
ਪਰ ਇਹ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਦੌਰ ਸੀ।ਹੁਣ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਸੰਕਟ ਦੌਰ ਹੈ।ਵਾਰਸ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਗੀਤ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ।
ਖੜ੍ਹੀ ਫ਼ਸਲ ‘ਤੇ ਚੱਲਦੀਆਂ ਤਵੀਆਂ
ਸਾਡੀ ਹਿੱਕ ਉੱਤੇ ਫਿਰਦੀਆਂ ਛਵੀਆਂ
ਸਾਥੋਂ ਭੁੱਲ ਗਈਆਂ ਸੱਧਰਾਂ ਨੇ ਲਵੀਆਂ
ਚੜ੍ਹੇ ਕਰਜ਼ੇ ਉਤਾਰਦੇ ਹੀ ਮਰ ਗਏ
ਸਾਡੇ ਪਿੰਡਿਆਂ ‘ਤੇ ਮਾਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਈ
ਚਿੱਟੇ ਮੱਛਰ ਨੇ ਖਾ ਲਏ ਸਾਡੇ ਨਰਮੇ
ਫਾਹੇ ਦਿਆਂ ਰੱਸਿਆਂ ਕਿਸਾਨ ਬਈ
ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਚੱਲ ਰਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਗਾਇਕੀ ਤੋਂ ਜੁਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੈ।ਹਾਲ ਹੀ ‘ਚ ਨਸ਼ਰ ਹੋਈ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਇਸ ਗੀਤ ਦੇ ਰੁਦਣ ਨੂੰ ਪੁਖਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ 2000-2015 ਦਰਮਿਆਨ 15000 ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਅੰਕੜੇ ‘ਚ 43 ਫੀਸਦੀ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ  63 ਫੀਸਦੀ ਖੇਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹਨ।ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਛੋਟੀ ਕਿਸਾਨੀ ਵੱਡੇ ਸੰਕਟ ‘ਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਕੀਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ‘ਚੋਂ 83 ਫੀਸਦੀ ਕਿਸਾਨ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠਾਂ ਸਨ।
ਇਸ ਪੂਰੇ ਵਰਤਾਰੇ ‘ਚ ਸਾਨੂੰ ਖੁਦ ਨੂੰ ਲੈਕੇ,ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੁਝਾਣ ਨੂੰ ਨਿੱਠਕੇ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ।ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਸਮਝੀਏ ਤਾਂ 2017 ਦੀ ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਹੀ ਡਰਾਵਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਸ਼ਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟ ਅਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਹਾਲਤ ਨਿੰਰਤਰ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਹੁੰਦੇ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਖਰਾਬ ਹਲਾਤ ਲਈ ਕੌਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਬਹੁਤ ਸੁਸਤ ਅਤੇ ਨਮੋਸ਼ੀ ਭਰੀਆਂ ਹਨ।
ਗੱਲ 31 ਜਨਵਰੀ 2008 ਦੀ ਜੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹਾਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕ ਰਾਜ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵੱਡਾ ਧਰਨਾ ਲਾਇਆ ਸੀ।ਉਹਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ 1997-2005 ਤੱਕ 150000 ਕਿਸਾਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।ਮੁੱਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਮਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਕਿਸਾਨ ਨਹੀਂ ਉਸਦੇ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਦੇ ਘਰ ਦੇ,ਪਤਨੀ,ਬੱਚੇ ਉਹ ਕੀ ਕਰਨ ? ਇਸ ਲਈ ਕਦੋਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੀ.ਟੀ.ਆਈ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਖ਼ਬਰ ਮਾਰਫਤ ਸਮਝੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਸਿਆਸੀ ਗਲਿਆਰਿਆਂ ‘ਚ ਕਿਸਾਨੀ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਕੀ ਮਜ਼ਾਕ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।7 ਮਈ 2008 ਨੂੰ ਸ਼ਰਦ ਪਵਾਰ ਵਿਦਰਭ ਬਾਰੇ ਬੋਲਦੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿਰਫ 6 ਕਿਸਾਨ ਹੀ ਤਾਂ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਕਰਕੇ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਮੁੱਖਮੰਤਰੀ ਅਸ਼ੋਕ ਚਵਾਨ ਕਿਸਾਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 343 ਦੱਸ ਰਹੇ ਸਨ।ਠੀਕ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਰਾਜ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ ਕੇ.ਵੀ ਥੋਮਸ ਰਾਜ ਸਭਾ ‘ਚ ਕਿਸਾਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 23 ਦੱਸ ਰਹੇ ਸਨ।ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਸਮਿਆਂ ‘ਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕ੍ਰਾਈਮ ਰਿਕਾਰਡ ਬਿਓਰੋ ਦਾ ਅੰਕੜਾ 2006-07-08 ਅੰਦਰ ਕਿਸਾਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 50000 ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਐੱਨ.ਸੀ.ਆਰ.ਬੀ ਮੁਤਾਬਕ 1997-2008 ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਭਰ ‘ਚ ਕਿਸਾਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 2 ਲੱਖ ਸੀ।ਇਸ ਤੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਸਹੀ ਸਹੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਬੰਦੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਬੰਦੇ ਤੱਕ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।
ਪਿੱਛੇ ਜਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦਾ 6 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਸੀ।ਇਸ ਮੁਤਾਬਕ 2010-16 ਦਰਮਿਆਨ ਕਿਸਾਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਹਨਾਂ 6 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਅੰਦਰ 1309 ਸੀ।ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਫਰੀਦਕੋਟ,ਪਟਿਆਲਾ,ਮੁਕਤਸਰ,ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ,ਰੂਪਨਗਰ ਅਤੇ ਐੱਸ.ਏ.ਐੱਸ ਨਗਰ ਮੋਹਾਲੀ ਸਨ।ਇਹਨਾਂ ‘ਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਹਾਲਤ ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸੀ।
ਸਿਆਸੀ ਜੁਮਲੇਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ‘ਚ ਕਿਸਾਨ ਹੱਡ ਮਾਸ ਦਾ ਆਦਮ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।ਉਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਨੰਬਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਆਏ ਅਤੇ ਗਏ।ਸਿਆਸੀ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ‘ਚ ਹਰ ਵਾਰ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਉਮੀਦ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਰੂਹਾਂ ‘ਤੇ ਦਸਤਕ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀ।ਇਹ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤ ਕਿਸਾਨ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।ਪਿੰਡ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਭੱਜਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ‘ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਬੋਝ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਵਾਰਸ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਗੀਤ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾਂ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਅਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ‘ਚ ਬੈਠੇ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੰਨੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ ਜੋ ਖੇਤੀ ‘ਚ ਭੱਵਿਖ ਧੁੰਧਲਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ‘ਚ ਆ ਵੱਸੇ।ਉਹ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚੇਤਿਆਂ ‘ਚ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤੜਪ ਰਹੇਗੀ ਪਰ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਹੁਣ ਦਮਾਮੇ ਮਾਰਦਾ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤੁਰਦਾ ਉਹ ਅਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਨੂੰ ਤੁਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।ਕਿਉਂ ਕਿ ਇਹੋ ਉਹਦੀ ਹੋਣੀ ਹੈ।ਜਦੋਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਬੰਜਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਪੰਛੀ ਜਨੌਰ ਇੰਝ ਹੀ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਗੀਤ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਸੁਣਦੇ ਖੁਦ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਵੀ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਸ਼ਰਮ ਮਨਾ ਰਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੈਲੀ ‘ਚ ਫਿਰ ਤੋਂ ਅਸੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਕਹਾਣੀ ਪਾਉਣ ਜਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।
ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ
Waris Brother Song Kisan
Posted in Agriculture, Music, Politics, Society | Tagged , , , , , , , , , | Leave a comment

ਆਦਮ ਦੇ ਦੇਸ਼ ‘ਚ ਹਵਾ ਦਾ ਹਲਫਨਾਮਾ 

ਜਿੱਥੋਂ ਤੀਕ ਜਾਵਨ ਨਜ਼ਰਾਂ
ਦਿੱਸਦੀ ਇਹ ਰੁੱਤ ਬਸੰਤ ਨੀ ਸਖੀਓ
ਉੱਡਦੀ ਲੱਖ ਪਤੰਗ ਨੀ ਸਖੀਓ
ਇੱਕੋ ਹੀ ਤੁਨਕਾ ਐਸਾ ਵੱਜਿਆ
ਉਹ ਗਈ ਟੁੱਟਕੇ ਡੋਰ ਨੀ ਸਖੀਓ
ਗੁੱਡੀ ਨੂੰ ਪੈ ਗਏ ਚੋਰ ਨੀ ਸਖੀਓ
ਦੂਰ ਦਿੱਸਦਾ ਰੰਗ ਗੁੱਡੀ ਦਾ
ਇੱਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਦਾਗ਼ ਨੀ ਮਾਏ
ਦੇਖ ਧੀਆਂ ਦੇ ਭਾਗ ਨੀ ਮਾਏ
ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਹੁਣਾਂ ਦੇ ਉਹ ਸੰਵਾਦ ਨੇ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀਪਾ ਮਹਿਤਾ ਦੀ ਫਿਲਮ ਵਿਦੇਸ਼-ਹੈਵਨ ਆਨ ਅਰਥ ‘ਚ ਲਿਖੇ ਸਨ।ਇਹ ਫਿਲਮ ਗਰੀਸ਼ ਕਰਨਾਡ ਦੇ ਨਾਟਕ ‘ਨਾਗਮੰਡਲ’ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਪ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ,ਜੀਹਨੂੰ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਹੁਣਾਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨੀਲਮ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਚੌਧਰੀ ਵੱਲੋਂ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਬਦਲ ਰਹੇ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਤੀਵੀਂ ਦੀ ਵਿੱਥਿਆ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਹਿਮ ਸੰਵਾਦ ਦਰਮਿਆਨ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਆਧੁਨਿਕ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ।ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਹੀ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ ਅਵਨੀਤ ਸਿੱਧੂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਖੇਡਾਂ ਨੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਮਾਹੌਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।ਇਹ ਨੁਕਤਾ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਾਜਬ ਹੈ।ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਅੰਦਰ ਖਾਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਐਥਲੀਟ ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ,ਅਵਨੀਤ ਸਿੱਧੂ,ਹੀਨਾ ਸਿੱਧੂ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀਆਂ ਫੋਗਾਟ ਭੈਣਾਂ,ਸਾਇਨਾ ਨੇਹਵਾਲ ਨੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸੁਫਨੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।ਇਹਨਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਨੇ ਕਿੰਨੇ ਮਾਪਿਆਂ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਅੰਦਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਜਗਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਖੇਡਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਕੋਈ ਇੱਕਲੀ ਇਕਹਰੀ ਉਦਾਹਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਮੈਰੀਕੋਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਜਾਣਕੇ ਵੇਖੋ।ਬਾਕਸਿੰਗ ਨੇ ਮੈਰੀਕੋਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ‘ਚ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ।ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਹਰਿਆਣਾ ਤੋਂ ਅਨੁਰਾਧਾ ਬੈਨੀਪਾਲ ਹੈ।ਸ਼ਤਰੰਜ ਖੇਡਦੀ ਇਹ ਕੁੜੀ ਇੱਕਲੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਘੁੰਮਣ ਨਿਕਲ ਗਈ ਸੀ।ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਸੁਫਨੇ,ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਲਿਹਾਜ ‘ਚ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਮਾਇਨੇ ਅਨੁਰਾਧਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਅਜ਼ਾਦੀ ਮੇਰਾ ਬ੍ਰਾਂਡ’ ‘ਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਇਸ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਸਿਨੇਮਾ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲਿਆ ਹੈ।ਇੱਕ ਪਿਓ ਨੂੰ ਸਾਂਭਦੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੰਗ ਦੀ ਕੁੜੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ ਸ਼ੂਜੀਤ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ‘ਪਿਕੂ’ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਸੁਆਣੀ ਖੱਲ੍ਹਕੇ ਆਪਣਾ ਆਪਣਾ ਦੱਸ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਸੀ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਨਵਾਂ ਆਦਰਸ਼ ਘੜਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਗੌਰੀ ਸ਼ਿੰਦੇ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ‘ਇੰਗਲਿਸ਼ ਵਿੰਗਲਿਸ਼’ ‘ਚ ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।ਕੰਗਨਾ ਰਾਨੌਤ ਦੀਆਂ ਤਾਂ ਕਈ ਫਿਲਮ ਤੀਵੀਂ ਦੇ ਇਸ ਅਜ਼ਾਦ ਮਨ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹਨ।ਕੰਗਨਾ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਤੰਨੂ ਵੇਡਸ ਮੰਨੂ ਸੀਰੀਜ਼,ਕੁਈਨ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਖਾਸ ਇਸੇ ਮਿਜਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਹਨ।ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਝਾਅ ਦੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੀ ਫਿਲਮ ‘ਲਿਪਸਟਿੱਕ ਅੰਡਰ ਮਾਈ ਬੁਰਕਾ’ ਆਖਰ ਕਿਉਂ ਮਰਦ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ? ਵਿੱਦਿਆ ਬਾਲਨ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਕਹਾਣੀ,ਬੋਬੀ ਜਾਸੂਸ,ਤੁਮਾਰੀ ਸੱਲੂ ਇਸੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਹਨ।ਤੀਵੀਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਕਹਾਣੀ ਅੱਜ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹੇਸ਼ ਭੱਟ ਨੇ ਸ਼ਬਾਨ ਆਜ਼ਮੀ,ਸਮਿਤਾ ਪਾਟਿਲ ਦੀ ਫਿਲਮ ‘ਅਰਥ’ ਅੰਦਰ ਵਿਖਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।ਅਜਿਹੀ ਕਹਾਣੀ ਕਹਿਣਾ ਉਸ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਚਣੌਤੀ ਸੀ।
ਪਰ ਇਸ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਦੂਜਾ ਪਾਸਾ ਥੌੜ੍ਹਾ ਗੰਭੀਰ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਅਸੀ ਜਗਬਾਣੀ ਰੇਡੀਓ ‘ਤੇ 25 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ‘ਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੀ ਵਿਉਂਤਬੰਧੀ ਕੀਤੀ।ਅਸੀ ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਾਨਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਾਂ ਕਿ ਤੀਵੀਂਆਂ ਖੁਦ ਬਾਰੇ ਕੀ ਸੋਚਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਨੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਾਡੇ ਇੱਕ ਸਰੋਤੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀ ਇਸ ਲਈ ਕੁੜੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਵਾਲ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹੋ ? ਤੁਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਕੋਲ ਵੀ ਜਾਓ ਕਿ ਆਖਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ‘ਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਿਉਂ ਹੈ ?
ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿੱਸਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹਰਸ਼ ਜੋਤ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ‘ਚ ਹੀ ਪਈਆਂ ਹਨ।ਸਾਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਲਿੰਗ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਵਖਰੇਵਾਂ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਣਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣੀ ਪਵੇਗੀ।
ਇਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਇੱਕ ਸਰੋਤਾ ਦੀਪਿਕਾ ਨੇ ਇੰਝ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ,“ਸਾਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਹ ਖੇਡਾਂ ਹਨ,ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਹ ਖੇਡਾਂ ਹਨ।ਮੁੰਡੇ ਆਹ ਕੰਮ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਆਹ ਕੰਮ ਕਰਨਗੀਆਂ।ਯਾਨਿ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅਸੀ ਲਿੰਗ ਭੇਦਭਾਵ ਖਤਮ ਨਾ ਕਰਕੇ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਖੜ੍ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤੱਦ ਤੱਕ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।ਸਾਨੂੰ ਖੁਦ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੁੱਢਲੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ।ਅਸੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ,ਪਤਨੀ,ਭੈਣ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਚੰਗੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਕੰਮ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੈਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਆਹ ਕੰਮ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕੰਮ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਕਰਨੇ ਹਨ।”
ਯਾਦ ਹੋਵੇ ਕਿ ਜਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ਅੰਦਰ ਦਾਮਿਨੀ ਕੇਸ ਵਾਪਰਿਆ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫਾਲਤੂ ਬਹਿਸਾਂ ਇਸ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਫਿਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਤੈਅ ਹੋਵੇ,ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਕਿਹੋ ਜਹੇ ਹੋਣ ਆਦਿ ਆਦਿ।ਉਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ,ਕਵੀ ਅਤੇ ਗਤਿਕਾਰ ਜਾਵੇਦ ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਮਸਲਾ ਕਪੜਿਆਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਅਮਰੀਕਾ,ਇੰਗਲੈਂਡ ‘ਚ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਬਲਾਤਕਾਰ ਹੁੰਦੇ।ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀ ਜਦੋਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ‘ਚ ਸਵਰਗ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਕੋਣ ਹੈ ਜੀਹਦੇ ਪੈਰਾਂ ‘ਚ ਸਵਰਗ ਨਹੀਂ ਹੈ ? ਅਸੀ ਔਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੇਖਣਾ ਪਵੇਗਾ।ਔਰਤ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਨਾ ਮੰਨੋ,ਦੇਵੀ ਮੰਨਕੇ ਅਸੀਂ ਵੇਖ ਲਿਆ,ਤੁਸੀ ਉਹਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇਨਸਾਨ ਮੰਨੋ ਅਤੇ  ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਅਜਬ ਗਜਬ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਤਿਆਗ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਨਾ ਕਰੋ।ਇਸ ਸਭ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਸਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ‘ਚ ਪਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਕੁੜੀ-ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਵਖਰੇਵੇਂ ਤੋਂ ਨਾ ਚਰਚਾ ਕਰਕੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਣਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣੀ ਪਵੇਗੀ।ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅਸੀ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਤੀਵੀਆਂ ਲਈ ਬਣੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਨੈਸ਼ਨਲ ਕ੍ਰਾਈਮ ਰਿਕਾਰਡ ਬਿਓਰੋ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਭਾਰਤ ‘ਚ ਤੀਵੀਆਂ ਦੇ ਹਲਾਤ ਵਧੇਰੇ ਸਮਝ ਆਉਣਗੇ।2015 ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਤੀਵੀਆਂ ਖਿਲਾਫ ਹਿੰਸਾ (ਇਸ ‘ਚ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ,ਛੇੜਛਾੜ,ਜਬਰਨ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਘਟਨਾ,ਬਲਾਤਕਾਰ,ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਕੌਸ਼ਿਸ਼,ਦਾਜ,ਤੀਵੀਂ ਦੇ ਮਾਣ ਸਨਮਾਣ ਨੂੰ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਕਰਨਾ ਵਰਗੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਮਿਲਾਕੇ ਅੰਕੜੇ ਹਨ) ‘ਚ 2011 ‘ਚ 2,28,650 ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਹੋਏ ਸਨ।ਇੰਝ ਹੀ 2012 ‘ਚ 2,44,270 ਮਾਮਲੇ 2013 ‘ਚ 3,09,546 ਮਾਮਲੇ 2014 ‘ਚ 3,37,922 ਮਾਮਲੇ ਅਤੇ 2015 ‘ਚ 3,27,394 ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ।ਇਹਨਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ‘ਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼,ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ,ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਅੰਦਰ ਤਾਂ ਸਾਲਾਨਾ 31000 ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੇ ਕੇਸ ਸਨ।
ਇਹਨਾਂ ਅੰਕੜਿਆਂ ‘ਚ ਇਹ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਨੁਕਤਾ ਹੈ ਕਿ ਤੀਵੀਂਆਂ ਖਿਲਾਫ ਹੋ ਰਹੀ ਹਿੰਸਾ ‘ਚ ਵਧੇਰੇ ਦਰ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।ਇਹ ਹਿੰਸਾ ਸਲਾਨਾ 34.6 ਫੀਸਦ ਹੈ।ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਵਕੀਲ ਨਵਜੋਤ ਕੌਰ ਚੱਬਾ ਹੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਅਸੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹਨਾਂ ਅੰਕੜਿਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਇੱਕ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੇਸ ਤਾਂ ਦਰਜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ‘ਚ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ ਪਏ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤਕਲੀਫ ਭਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਫਰ ਕੰਢਿਆਂ ਨਾਲ ਲੱਥਪਥ ਹੈ।ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਹਮਲੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਗਰਵਾਲ ਆਪਣਾ ਤਜਰਬਾ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਲੜਾਈ ਸੋਖੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਚੰਗੇ ਮਾੜੇ ਦੋਵਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੰਦੇ ਮਿਲੇ।ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਹਾਲਤ ਮੇਰੀ ਅਤੇ ਜੋ ਵਿੱਥਿਆ ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੀ ਅਜਿਹੇ ‘ਚ ਮੈਨੂੰ ਲੋੜ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਮੇਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੰਦੇ ਘੱਟ ਆਉਣ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਆਵੇ।ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ‘ਚੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਸਫ਼ੇ ਖੰਗਾਲਦਿਆਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਉਮੀਦ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਇੰਗਲੈਂਡ ‘ਚ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਿਰਨਜੀਤ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਦੱਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਅੱਗ ‘ਚ ਸਾੜਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।ਇਸ ਕੇਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਿਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ‘ਚ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਕਾਨੂੰਨ ‘ਚ ਵੱਡੇ ਫੇਰਬਦਲ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਆਖਰ ਇਹ ਮੁੱਦਾ ਕਿੰਨਾ ਗੰਭੀਰ ਹੈ।ਇੰਝ ਹੀ ਦਾਮਿਨੀ ਕੇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਕਾਨੂੰਨ ‘ਚ ਬਦਲਾਅ ਹੋਏ।ਬੇਸ਼ੱਕ ਅੰਕੜੇ ਅਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਜਿਉਂ ਦੀਆਂ ਤਿਉਂ ਬਰਕਰਾਰ ਹਨ ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਲਈ ਚਣੌਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਲੜਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ ਪਏ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤਕਲੀਫ ਭਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਫਰ ਕੰਢਿਆਂ ਨਾਲ ਲੱਥਪਥ ਹੈ।ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਬਹਿਸ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਸੀ ਕੁਝ ਬੇਹਤਰ ਵੱਲ ਵੱਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।
ਬੋਲ ਕਿ ਲਬ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ ਤੇਰੇ
ਬੋਲ ਜ਼ੁਬਾਨ ਅਬ ਤੱਕ ਤੇਰੀ ਹੈ – ਫੈਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਫੈਜ਼
~ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ
Violence against women
Posted in Cinema, History, Life, Society, Women | Tagged , , , , , , , | Leave a comment

ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਜੀਹਦਾ ਨਾਮ ਮੁਹੱਬਤ ! ਗੁੰਮ ਹੈ,ਗੁੰਮ ਹੈ

Geeta Tandon 1
ਗੀਤਾ ਟੰਡਨ – ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਸਟੰਟ ਵੂਮੈਨ
ਜਗਬਾਣੀ ਰੇਡੀਓ ਦੇ ਔਰਤਾਂ ਖਿਲਾਫ ਹਿੰਸਾ ਸੀਰੀਜ਼ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ‘ਚ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ।
• ਜ਼ਿੰਦਗੀ ‘ਚ ਹਰ ਬੰਦੇ ਦਾ ਅਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਵਾਰ ਵਾਰ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਹਰ ਇੰਟਰਵਿਊ ‘ਚ ਕੁਰੇਦਣਾ ਔਖਾ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ?
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਬਹੁਤ ਹੈ।ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਉਹ ਕਾਫੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਭਰਿਆ ਸੀ।ਹੁਣ ਜੋ ਹੈ ਸੋ ਹੈ।ਇਸ ਤੋਂ ਪਾਰ ਪਾਉਣਾ ਸਾਡਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ।ਮੈਂ ਇੱਕ ਸਟੰਟ ਵੂਮੈਨ ਹਾਂ।ਮੁੰਬਈ ਅੰਦਰ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ।ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਪਛਾਣ ਹੈ।
• ਤੁਹਾਡਾ ਕਾਫੀ ਛੋਟੀ ਉੱਮਰ ‘ਚ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਕਾਫੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।ਅਸੀ ਭੈਣ ਭਰਾ ਅਜੇ ਛੋਟੀ ਉੱਮਰੇ ਸਾਂ।ਰਿਸ਼ਤਾਦਾਰਾਂ ਦਾ ਦਬਾਅ ਆਇਆ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਦਿਓ।ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।ਇਹ ਮੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।ਬੱਸ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਹਰ ਕੋਈ ਸੁਰਖਰੂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੇਰੀ ਖੁਦ ਵੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ।ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੀ।ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਬੇਹਤਰ ਹੋਵੇਗਾ ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ‘ਚ ਹੋਰ ਬਦਤਰ ਸੀ।ਮੈਨੂੰ ਬੋਨਸ ‘ਚ ਹੋਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਮਿਲਿਆ।
• ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ?
ਸੰਘਰਸ਼ ਕਿ ਸੁਹਰੇ ਘਰ ‘ਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਇਮਤਿਹਾਨ।ਧੀ ਲਈ ਮਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਆਸਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਮਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।ਨਿਤ ਦੇ ਮਹਿਨੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਮਹਿਨਿਆਂ ‘ਚ ਦਾਜ ਨਾ ਲਿਆਉਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸੁਨਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਸੀ।ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ ? ਮੈਨੂੰ ਥੌੜ੍ਹੀ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸਹੁਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।ਜੇ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਨਾ ਵਿਆਹ ਕਰਦੇ।15-16 ਸਾਲ ਦੀ ਉੱਮਰ ‘ਚ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ।19 ਸਾਲ ਦੀ ਉੱਮਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹੋ ਗਏ।ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ? ਘਰ ਵਾਲੇ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਕੁੱਟਮਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ।ਅਜੀਬ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ੱਕੀ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੂਝਦੀ ਮੈਂ ਉੱਮਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਆਣੀ ਹੋਈ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ !
• ਫਿਰ ਅਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਕਿਵੇਂ ਪਾਇਆ ?
ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਲੈਣਾ ਹੀ ਪਿਆ।ਦੂਜਾ ਬੱਚਾ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾੳਦ ਮੈਂ ਖੁਦ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਹੋ ਕੀ ਰਿਹਾ ? ਮੈਨੂੰ ਸਟ੍ਰੋਂਗ ਹੋਣਾ ਹੀ ਪਿਆ।ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹੋ ਉੱਮਰ ਹੈ ਜੇ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕੀ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸੜਕੇ ਮਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।ਮੈਂ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀ।ਕਦੀ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੇ ਕਦੀ ਦੂਜੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੇ,ਕਦੀ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੇ ਘਰ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਅਖੀਰ ਮੁੜ ਉਸੇ ਘਰ ਜਾਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।ਪਰ ਖੁਦ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ‘ਚ ਮੇਰਾ ਇਰਾਦਾ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਮੈਂ ਇਸ ਦਲਦਲ ‘ਚੋਂ ਨਿਕਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ।ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲੀ,ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ‘ਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੀ ਲੈਂਦੀ ਆਪਣਾ ਸਹੀ ਠਿਕਾਣਾ ਲੱਭਦੀ ਰਹੀ।ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੌੜੇ ਮਿੱਠੇ ਤਜਰਬੇ ਹੋਰ ਹੋਏ।ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਮਾੜੇ ਬੰਦੇ ਹੋਰ ਮਿਲੇ।ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਸੋਚ ਲਿਆ ਸੀ।ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ ‘ਚ ਦਿਨ ਰਾਤ ਇਹੋ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਹੁਣ ਨਾ ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਸਕੀ ਤਾਂ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਾਂਗੀ।
• ਜਦੋਂ ਤੁਸੀ ਘਰ ਛੱਡਿਆ,ਉਹ ਦਿਨ ਕਿਵੇਂ ਦਾ ਰਿਹਾ ?
ਉਹ ਕਾਲ ਦਾ ਦਿਨ ਸੀ।ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।ਮਾਰ ਖਾਓ ਘਰ ਛੱਡੋ,ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਰਹੋ,ਫਿਰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਓ,ਫਿਰ ਮਾਰ ਖਾਓ।ਉਸ ਰਾਤ 12 ਵਜੇ ਮੈਂ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲੀ ਸੀ।ਇਹਨਾਂ ਸਮਿਆਂ ‘ਚ ਮੈਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੰਦੇ ਮਿਲੇ।ਕੁਝ ਐਵੇਂ ਦੇ ਵੀ ਸਨ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇਣਗੇ।ਇਹ ਆਸਰਾ ਘਰਵਾਲੀ ਵਾਂਗੂ ਨਹੀਂ ਸੀ।ਉਹ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਭੋਗਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।ਮੈਂ ਉਹ ਦਿਨ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਕੰਬ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ।
• ਸੁਣਿਆ ਤੁਸੀ ਦੇਹ ਵਪਾਰ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ‘ਚ ਫੱਸ ਚੱਲੇ ਸੀ ?
ਜਦੋਂ ਤੁਸੀ ਮੁਸੀਬਤ ‘ਚ ਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਥੌੜ੍ਹੀ ਜਹੀ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਬੰਦੇ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹੋ।ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ‘ਚ ਇੰਨੇ ਧੱਕੇ ਮਿਲ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਭੁੱਖੇ ਰਹਿ ਰਹਿ ਦਿਨ ਕੱਟਣੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ।ਆਪਣਾ ਤਾਂ ਛੱਡੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖਾ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।ਕਈ ਵਾਰ ਔਖੇ ਸੌਖੇ ਬਿਸਕੁਟ ਦਾ ਪੈਕਟ ਖਰੀਦਕੇ ਉਹ ਖਾਕੇ ਦਿਨ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਹੋ ਜਾਣਾ।ਦਾਲ ਰੋਟੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਦਾ ਸੀ।ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ‘ਚ ਕੋਈ ਇੱਕ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਬਹੁਤ ਕੀਤੇ।ਮਸਾਜ ਸੈਂਟਰਾਂ ‘ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ।ਡਾਬਿਆਂ ‘ਤੇ ਰੋਟੀਆਂ ਪਕਾਈਆਂ।ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਜਨਾਨੀ ਆਈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੱਸਿਆ ਫਲਾਣੇ ਥਾਂ ਕੰਮ ਹੈ।ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਭਰੌਸਾ ਕਰ ਤੁਰ ਪਈ।ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਇੱਕ ਹੀ ਕਮਰੇ ‘ਚ ਵਿਹਲੀ ਬੈਠੀ ਰਹੀ।ਮੈਨੂੰ ਥੌੜ੍ਹਾ ਅਜੀਬ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਜਦੋਂ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ? ਜਵਾਬ ਆਇਆ ਕਿ ਇੱਕ ਬੰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਮੈਂ ਗੁੱਸੇ ‘ਚ ਅੱਗ ਬਬੂਲਾ,ਨਾਲੋਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਹਿਮ-ਡਰ ਪਰ ਮੈਂ ਹਿੰਮਤ ਕਰ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜੀ।ਮੈਂ ਖੁਦ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਇੰਝ ਦਾ ਮਾੜਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੀ।ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨੁੱਕਰੇ ਇਹ ਵੀ ਗੱਲ ਬੈਠੀ ਸੀ ਕਿ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ।ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ।ਬੱਸ ਲੈ ਦੇਕੇ ਇਹੋ ਹੌਂਸਲਾ ਸੀ।
• ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਵੇਂ ਸਹੀ ਲੀਹ ‘ਤੇ ਆਈ ਏਨੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ?
ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦਾ ਆਰਕੇਸਟਰਾ ਗਰੁੱਪ ਸੀ।ਉਸ ‘ਚ ਭੰਗੜਾ ਪਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।ਫਿਰ ਹੋਲੀ ਹੋਲੀ ਬੇਹਤਰ ਕੰਮ ਮਿਲਦੇ ਗਏ।ਬੱਸ ਇੱਕ ਕੌਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਹੈ।ਖੁਦ ਲਈ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸੋ ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਤੋਂ ਹੋਲੀ ਹੋਲੀ ਪਛਾਣ ਬਣੀ ਅਤੇ ਇਹ ਪਛਾਣ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਤੱਕ ਲੈ ਆਈ।ਵੇਖੋ ! ਇੱਕ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੰਘਰਸ਼ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੀ ਹੈ।ਬੱਸ ਹੁਣ ਕੰਮ ਲਈ ਜਦੋਜਹਿਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ।ਜਦੋਂ ਫਿਰ ਫਿਲਮ ਲਕਸ਼,ਕਾਰਪੋਰੇਟ,ਦਿੱਲੀ 6 ਜਹੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ‘ਚ ਸਟੰਟ ਵੂਮੈਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਥੌੜ੍ਹਾ ਹੋਰ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ।ਮੈਂ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਿਰਫ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।ਮੈਨੂੰ ਇਹੋ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੱਸ ਕੰਮ ਹੋਰ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
• ਬੰਦੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ‘ਚ ਰੋਟੀ ਕੱਪੜਾ ਮਕਾਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖੁਦ ਲਈ ਇੱਜ਼ਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਤੁਹਾਡਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਇਸ ‘ਰਿਸਪੈਕਟ’ ਲਈ ਸੀ।ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਦੇ ਹੋ ?
ਤੁਸੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਧੀਆ ਬਣਾਓ।ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰੋ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਵਿਖਾਓ,ਇੱਜ਼ਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਿਲੇਗੀ।ਮੈਂ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੋਰਟ ਕੱਟ,ਜੁਗਾੜਬਾਜ਼ੀ ਇਹ ਹੇਰ-ਫੇਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ।ਹੁਣ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਮੇਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾ ਦੇ ਬੱਚੇ ਕਰਕੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਭ ਦਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਆਦਰ ਸਤਕਾਰ ਹੈ।ਮੇਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ‘ਤੇ ਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਅਖੀਰ ਮੇਰੀ ਇਹੋ ਕਮਾਈ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀ ਉਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਫਲ ਹੋਏ।ਇਹ ਉਮੀਦ ਜਦੋਂ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ‘ਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਰੂਪ ‘ਚ,ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਰੂਪ ‘ਚ ਵਿਖਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਕੂਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ਨੁੰਮਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ।ਘਰ ਜਦੋਂ ਗਣਪਤੀ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਬਹਾਨੇ ਉਹ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
• ਤੁਹਾਡੀ ਕਹਾਣੀ ਜਦੋਂ ਹੁਣ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ।ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ?
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਖੁਦ ਬਾਰੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀਆਂ,ਫੀਡਬੈਕ ਪਹੁੰਚੀਆਂ।ਕਈ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਫੇਸਬੁੱਕ ‘ਤੇ ਮੈਸੇਜ਼ ਕੀਤੇ ਜੋ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਿਵਤ ਹੋਏ।ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ।ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ ਕਿ ਲੋਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ‘ਚ ਕਿੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਡਿਪ੍ਰੈਸ ਹਨ।ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੌਂਸਲਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਲਈ ਹੌਂਸਲਾ ਬਣ ਰਹੀ ਹਾਂ।ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੁੰਬਈ ‘ਚ ਮਾਲ ‘ਚ,ਬਜ਼ਾਰ ‘ਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਮੈਡਮ ਇੱਕ ਸੈਲਫੀ ਪਲੀਜ਼ !” ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਕੁਝ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।
• ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ? ਦਾਮਿਨੀ ਕੇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਨਾਲ,ਤੀਵੀਂਆਂ ਖਿਲਾਫ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਤੁਸੀ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਦੇ ਹੋ ?
ਪਤਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ਅੰਦਰ ਨਿਰਭਿਆ ਨਾਲ ਜੋ ਵਾਪਰਿਆ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਰੋਈ।ਗੁੱਸਾ ਆਉਂਦਾ ਸੋਚ ਸੋਚਕੇ ਕਿ ਘਰ ‘ਚ ਵੀ ਜਨਾਨੀ ਭੁਗਤੇ।ਬਾਹਰ ਵੀ ਇਹ ਜ਼ੁਲਮ ਸਾਡੇ ‘ਤੇ,ਹਰ ਘਟਨਾ,ਹਰ ਤਾਰੀਖ਼,ਹਰ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਇਹ ਦਰਦ ਸਾਡੇ ਹਿੱਸੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ? ਆਖਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸਖਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ? ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਲਾਣੇ ਜ਼ੁਰਮ ‘ਚ ਇਹਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਉਂ ਕਿ ਇਹ ਨਾਬਾਲਗ ਹੈ।ਅੰਦਰੋਂ ਗਾਲ੍ਹ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਬਾਲਗ ? ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਦੋਂ ਉਹ ਕੀ ਸੀ ? ਅਜਿਹੇ ਕੇਸ ‘ਚ ਕੋਈ ਕਰ-ਕੁਰ ਕੇ ਘਰ ਬਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਕੋਈ ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇ ਅਖੀਰ ਫਿਰ ਸਜ਼ਾ ਕੀਹਨੂੰ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ ? ਕੁੜੀ ਨੂੰ ! ਇਹ ਕੁੜੀਆਂ ਆਖਰ ਕੀ ਕਰਨ ? 
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਹੜੇ ਘੱਟ ਉੱਮਰ ‘ਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਵੀ ਤਾਂ ਬਲਾਤਕਾਰ ਹੈ।ਉਹ ਬਲਾਤਕਾਰ ਤਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ‘ਚ ਹੋਕੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਬਲਾਤਕਾਰ ਤਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼,ਹਰ ਰਾਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਮਰਦ ਮਰਦ ਮਰਦ ! ਜੇ ਉਹ ਸਹੀ ਮਾਇਨਿਆਂ ‘ਚ ਮਰਦ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਲੈ ਲਵੇ ਕਿ ਜੇ ਘੱਟ ਉੱਮਰ ‘ਚ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਉਦਣ ਲਾਵਾਂਗਾ ਜਿਸ ਦਿਨ ਇਹ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ।ਕੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਫੈਸਲਾ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ ?ਭਾਵਾਂਕਿ ਵਿਆਹ ਘੱਟ ਉੱਮਰ ‘ਚ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਪਰ ਚੱਲੋ ਮੰਨ ਲਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਮਜਬੂਰੀ ‘ਚ ਹੋ ਵੀ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕੀ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਸੌਖਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਇਹਦਾ ਮਤਬਲ ਵੀ ਪਤਾ ਹੈ ? ਇਹਦਾ ਮਤਬਲ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ।ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਔਰਤ ਹੀ ਸਮਝ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਉਮੀਦ ਹੋਵੇ,ਕੌਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਵੇ,ਪਹਿਲ ਕਰੀਏ,ਸਮਾਜ ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚੇ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਮਤਬਲ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਤੀਵੀਂਆਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਮਾਂ ਕੱਢਣ।ਬਕਾਇਦਾ ਫਿਟਨੇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚੋ।ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰੋ ਪਰ ਖੁਦ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿਓ।
“ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਿਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬੇਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।”
“ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ ਕਿ ਲੋਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ‘ਚ ਕਿੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਡਿਪ੍ਰੈਸ ਹਨ।ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੌਂਸਲਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਲਈ ਹੌਂਸਲਾ ਬਣ ਰਹੀ ਹਾਂ।”
“ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਹੜੇ ਘੱਟ ਉੱਮਰ ‘ਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਵੀ ਤਾਂ ਬਲਾਤਕਾਰ ਹੈ।ਉਹ ਬਲਾਤਕਾਰ ਤਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ‘ਚ ਹੋਕੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਬਲਾਤਕਾਰ ਤਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼,ਹਰ ਰਾਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਮਰਦ ਮਰਦ ਮਰਦ ! ਜੇ ਉਹ ਸਹੀ ਮਾਇਨਿਆਂ ‘ਚ ਮਰਦ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਲੈ ਲਵੇ ਕਿ ਜੇ ਘੱਟ ਉੱਮਰ ‘ਚ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਉਦਣ ਲਾਵਾਂਗਾ ਜਿਸ ਦਿਨ ਇਹ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ।ਕੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਫੈਸਲਾ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ ?ਭਾਵਾਂਕਿ ਵਿਆਹ ਘੱਟ ਉੱਮਰ ‘ਚ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਪਰ ਚੱਲੋ ਮੰਨ ਲਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਮਜਬੂਰੀ ‘ਚ ਹੋ ਵੀ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕੀ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਸੌਖਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਇਹਦਾ ਮਤਬਲ ਵੀ ਪਤਾ ਹੈ ? ਇਹਦਾ ਮਤਬਲ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ।ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਔਰਤ ਹੀ ਸਮਝ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਉਮੀਦ ਹੋਵੇ,ਕੌਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਵੇ,ਪਹਿਲ ਕਰੀਏ,ਸਮਾਜ ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚੇ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਮਤਬਲ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।”
“ਤੀਵੀਂਆਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਮਾਂ ਕੱਢਣ।ਬਕਾਇਦਾ ਫਿਟਨੇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚੋ।ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰੋ ਪਰ ਖੁਦ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿਓ।”
( ਸਬੰਧ ਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ? ਪਿਆਰ ਮੁਹੱਬਤ ਇਸ਼ਕ ! ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰ ਅਤੇ ਜੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।ਮੁੰਬਈ ‘ਚ ਤਾਂ ਔਰਤਾਂ ਥੌੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਗਰੂਕ ਹਨ ਪਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹ,ਇੱਛਾ,ਖਵਾਇਸ਼ ਦਾ ਮਤਬਲ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਹੈ,ਉਹ ਬੰਦੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ।ਕੀ ਔਰਤ ਦਾ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ? ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਦਾ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।ਜੇ ਹੱਡ ਮਾਸ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਇੱਕ ਹੈ।ਜਜ਼ਬਾਤ ਅਹਿਸਾਸ ਇੱਕ ਹਨ ਤਾਂ ਫਿਕਰ,ਕਦਰ ਸਿਰਫ ਬੰਦੇ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਦੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ?ਕੀ ਸੈਕਸ ਹੀ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹੈ ? ਠੀਕ ਹੈ ਦੋ ਜਣਿਆਂ ‘ਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਸੇਸ ਹੈ ਪਰ ਜੇ ਇੱਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਬਾਅਦ ‘ਚ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਪਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਿਉਂ ? ਸਬੰਧ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। )
Geeta Tandon
Posted in Cinema, Life, Women | Tagged , , , , , | Leave a comment

ਗੁਲਜ਼ਾਰਨਾਮਾ

ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲਰਾ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨਾਲ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੀਨਵੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।ਫਿਰ ਉਹ ਦੀਨਵੀ ਤੱਖ਼ਲਸ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇੱਕਲਾ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ‘ਚ ਪੂਰੀ ਬਹਾਰ ਹੀ ਤਾਂ ਹੈ।ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੇਹਲਮ ਦੇ ਦੀਨਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਲਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ‘ਚੋਂ ਹਨ ਜੋ ਵੰਡ ਦੇ ਸੰਤਾਪ ਨੂੰ ਕਲੇਜੇ ਸੰਭਾਲੀ ਆਏ ਹਨ।ਇਹ ਦਰਦ ਕੋਈ ਆਮ ਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਇਸ ਦਰਦ ‘ਚੋਂ ਬੰਦਾ ਆਪਣੇ ਅੱਜ ‘ਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੂਰਾ ਉਸ ਦੌਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਜੋ ਉਹ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਛੱਡ ਆਇਆ ਹੈ।
ਚਿੱਟਾ ਪਜਾਮਾ ਕੁੜਤਾ,ਚਿੱਟੀ ਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਖੁਸਾ,ਇਸ ਪਹਿਰਾਵੇ ਨਾਲ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਬਾਹਰੋਂ ਜਿੰਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ‘ਚ ਉਨੇਂ ਹੀ ਬਾਗੀ ਹਨ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਹੈ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੂੰ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕੀ ਸਫਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੇਖਣਾ ਵੀ ਅੱਧਾ ਅਧੂਰਾ ਰਹੇਗਾ।
ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਅੰਦਰ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿਨੇਮਾ ਨੂੰ ਖਾਸ ਹਿੱਸਾ ਦਿੱਤਾ।ਇਸ ਯੋਗਦਾਨ ‘ਚ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਫਿਲਮ ਬੰਦਿਨੀ ਨੇ ਨਾਲ ਬਤੌਰ ਗੀਤਕਾਰ ਆਉਣਾ ਖਾਸ ਰਿਹਾ।ਸੋ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ ਕੀ ਹੈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜੇ ਸੰਖੇਪ ‘ਚ ਜਾਨਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਮੁਖਰਜੀ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਗੁੱਡੀ’ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।ਗੁੱਡੀ ਫਿਲਮ ਦੇ ਸੰਵਾਦ,ਗੀਤ,ਪਟਕਥਾ ਤੇ ਕਹਾਣੀ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਦੀ ਹੀ ਹੈ।ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਅਤੇ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਬਾਖੂਬੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।ਗੁੱਡੀ ਧਰਮਿੰਦਰ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਉਹਨੂੰ ਧਰਮਿੰਦਰ ਦੀ ਫਿਲਮ ਅਨੁਪਮਾ ਬਾਰ ਬਾਰ ਵੇਖਣੀ ਪਸੰਦ ਹੈ।ਅੱਗੇ ਜਾਕੇ ਸਿਨੇਮਾ ਦਾ ਇਹ ਨਾਇਕ ਗੁੱਡੀ ਦੀ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਗੁੱਡੀ ਦਾ ਮਾਮਾ ਗੁੱਡੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਕਿ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਅਸਲ ਦੁਨੀਆਂ ‘ਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੈ,ਇਸ ਲਈ ਉਹਹ ਧਰਮਿੰਦਰ ਦਾ ਹੀ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸੰਦਰਭ ‘ਚ ਧਰਮਿੰਦਰ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਦੇ ਸਟੂਡੀਓ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਆਹ ਖੰਡਰ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਸਟੂਡੀਓ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਕਰਕੇ ਚਹਿਲ ਪਹਿਲ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।ਇਸ ਸਟੂਡੀਓ ‘ਚ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਨੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ।
ਸੱਚ ਤਾਂ ਹੈ ! ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਪੱਖ ਲੈਕੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਦੋ ਬੀਗਾ ਜ਼ਮੀਨ,ਬੰਧਿਨੀ,ਮਧੂਮਤੀ,ਦੇਵਦਾਸ,ਸੁਜਾਤਾ,ਯਹੂਦੀ,ਬਿਰਾਜ ਬਹੂ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ।ਦੋ ਬੀਗਾ ਜ਼ਮੀਨ ਉਹਨਾਂ ਬਾਈਸਾਈਕਲ ਥੀਵਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਬਣਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ‘ਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ।ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ‘ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ।
ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਖੂਬੀ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਫਿਲਮ ਅੰਦਰ ਜਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਖਾਸ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਬਿਰਾਜ ਬਹੂ ਤੋਂ ਕਾਮਿਨੀ ਕੌਸ਼ਲ,ਬੰਧਿਨੀ ਅਤੇ ਸੁਜਾਤਾ ਤੋਂ ਨੂਤਨ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਦਾ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਤੱਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਔਰਤ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਖਾਸ ਢਾਂਚੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਕੌਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਦੇਵਦਾਸ ਦੀ ਪਾਰੋ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮੁੱਖੀ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ‘ਚ ਦੋ ਵਿਚਾਰ ਵੱਜੋਂ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।ਬੰਧਿਨੀ ਦੀ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਧਰਮਿੰਦਰ ਦਰਮਿਆਨ ਚੋਣ ‘ਚ ਵੀ ਇਸੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਲਮ ਰਾਏ ਦੀ ਖਾਸ ਫਿਲਮ ਮਧੂਮਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਬੰਬੇ ਟਾਕੀਜ਼ ( ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਹਿੰਮਾਸ਼ੂ ਰਾਏ-ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ) ਨੇ ਮਹਿਲ ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ।ਕਮਾਲ ਦਾ ਥ੍ਰਿਲ ਅਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਇਹ ਫਿਲਮ ਗਜਬ ਦੇ ਰੋਮਾਂਚ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੇ ਮਧੂਬਾਲਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।ਆਏਗਾ ਆਏਗਾ ਆਣੇ ਵਾਲਾ…ਗੀਤ ਤੋਂ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।ਕਮਾਲ ਅਮਰੋਹੀ (ਪਾਕੀਜ਼ਾ ਵਾਲਾ) ਦੀ ਇਹ ਪਲੇਠੀ ਫਿਲਮ ਸੀ।ਇਸ ਫਿਲਮ ਦਾ ਬਤੌਰ ਸਹਾਇਕ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।
ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਨੇ ਇਸੇ ਤੋਂ ਮਧੂਮਤੀ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲਈ।ਮਧੂਮਤੀ ਇੱਕ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਿਤਵਿਕ ਘਟਕ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਨੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕੀਤਾ।
ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਜਾਂ ਅਦਬੀ ਸਾਂਝ ‘ਚ ਸ਼ੈਲਿੰਦਰ ਹਨ,ਬਾਸੂ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਹਨ।ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ,ਸਰਦਾਰ ਜਾਫ਼ਰੀ ਦੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ ਮਹਿਫਲਾਂ ਹਨ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸੱਜਣਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਜਾਕੇ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਮੁਖਰਜੀ,ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਚਿਨ ਦੇਵ ਬਰਮਨ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਹੁਣ ਦੇ ਏ.ਆਰ.ਰਹਿਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਰਦਵਾਜ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਿਓ-ਪੁੱਤ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਸਾਂਝ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਇੱਕਲਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨਾਲ ਇੰਝ ਹੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਅਤੇ ਰਿਤਵਿਕ ਗਟਕ ਨੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਇੱਕਠਿਆਂ ਮਧੂਮਤੀ ਫਿਲਮ ‘ਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਦੌਰ ਦੇ ਯਾਦਗਾਰ ਹਦਾਇਤਕਾਰਾਂ ‘ਚੋਂ ਯਸ਼ ਚੋਪੜਾ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਅਜਿਹੇ ਇਤਫਾਕਣ ਜਾਂ ਦਿਲਚਸਪ ਕਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਇਤਿਹਾਸ ‘ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਯਸ਼ ਚੋਪੜਾ,ਲਾਜਵਾਬ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਬਤੌਰ ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਆਸਕਰ ਵਿਜੇਤਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਏ.ਆਰ.ਰਹਿਮਾਨ ਨੇ ਇੱਕਠਿਆਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।ਅਫਸੋਸ ਇਹ ਯਸ਼ ਚੋਪੜਾ ਦੀ ਆਖਰੀ ਫਿਲਮ ‘ਜਬ ਤੱਕ ਹੈ ਜਾਨ’ ਸੀ।ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਓ.ਪੀ ਨਈਅਰ ਅਤੇ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਦੀ ਵੀ ਇੱਕਠਿਆਂ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।ਓ.ਪੀ.ਨਈਅਰ,ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਆਸ਼ਾ ਭੌਂਸਲੇ ਦੀ ਇਸੇ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਜਾਂ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਫਿਲਮ ਸ਼ਬਾਨਾ ਆਜ਼ਮੀ,ਅਰੁਣਾ ਇਰਾਨੀ ਦੀ ‘ਸਾਜ਼’ ਹੈ।
ਸੋ ਇਸ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਵੇਖਣਾ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਨੁਕਤਿਆਂ ਸੰਗ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।ਗੀਤਕਾਰੀ ‘ਚ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਨੇ ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ,ਸ਼ੈਲਿੰਦਰ,ਯੋਗੇਸ਼,ਮਜਰੂਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ,ਹਸਰਤ ਜੈਪੁਰੀ,ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੂੰਨੀ ਤੋਂ ਥੌੜ੍ਹਾ ਵੱਖਰਾ ਰਾਹ ਫੜ੍ਹਿਆ।ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਸ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ‘ਚ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਦੀ ਅਗਲੇਰੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬ,ਉਰਦੂ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੀ ਜੁਗਲਬੰਦੀ ‘ਚ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਚਰਚਾ ਵੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਥੌੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤ ਉਰਦੂ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਗੀਤਾਂ ‘ਚ ਜਿਓਂਦਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਦਾ ਗੀਤਕਾਰ ਇਰਸ਼ਾਦ ਕਾਮਿਲ ਹੀ ਬੱਚਦਾ ਹੈ।ਉਂਝ ਇਸ ਤੋਂ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਮੁਨਕਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਅਮਿਤਾਬ ਭੱਟਚਾਰੀਆ,ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੋਸ਼ੀ,ਸਵਾਨੰਦ ਕਿਰਕਿਰੇ,ਇਰਸ਼ਾਦ ਕਾਮਿਲ ਵਰਗੇ ਨਵੇਂ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ‘ਚ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੰਗ ‘ਚ ਖੜ੍ਹੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਵੇਦ ਅਖ਼ਤਰ ਸਾਹਬ ਵੀ ਹੁਣ ਤੱਕ ਮਕਬੂਲ ਹਨ।
ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗੀਤਕਾਰੀ ਸਮਝਣ ਲਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ‘ਚ ਆਈਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੀਤਕਾਰੀ ਵਾਂਗੂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵੀ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ।ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ ਪਰ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਮਾਰਫਤ ਮੈਨੂੰ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਝ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜਿੰਨਾਂ ਬਦੌਲਤ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।ਮੈਂ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਦੀਆਂ ਇਹ ਫਿਲਮਾਂ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ‘ਚ ਵੰਡਦਾ ਹਾਂ।ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤ,ਆਪਣੇ ਦੌਰ ਦੇ ਭਖਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਫਿਲਮ ਦੇ ਰੂਪ ‘ਚ ਲਿਆਉਣਾ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਅਧਾਰ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ ਜੋ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।
ਕੌਸ਼ਿਸ਼-1972 ‘ਚ ਆਈ ਇਹ ਫਿਲਮ ਜਪਾਨੀ ਫਿਲਮ ‘ਹੈਪੀਨਸ ਓਫ ਅਸ ਅਲੋਨ’ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ।ਸੰਜੀਵ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਜੈ ਭਾਦੁੜੀ ਦੀ ਇਹ ਫਿਲਮ ਉਸ ਗੁੰਗੇ-ਬੋਲੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬੇ-ਅਵਾਜ਼ ਦੁਨੀਆਂ ‘ਚ ਉਹ ਪਿਆਰ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਹਨ।ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼,ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਲਈ ਸਿਰੜ ਕਮਾਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸਾਡੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਜਜ਼ਬਾਤ ਦੀ ਸੁੱਤੀ ਨਸ ਨੂੰ ਠਕੋਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀ ਇਸ ਅਸਧਾਰਣ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਿਹਜ ਅਤੇ ਸਧਾਰਣ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਰੂਬਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।ਇਹਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਜਿਹਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।ਕਿਉਂ ਕਿ ਇਹ ਫਿਲਮ ਕਿਸੇ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚਲੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਬਿੰਬ ਅਤੇ ਰੂਪਕਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਨੇ ਸਿਨੇਮੈਟਿਕ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਅਚਾਨਕ- 1973 ‘ਚ ਆਈ ਇਹ ਫਿਲਮ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ 1958 ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਨਾਵਟੀ ਕੇਸ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਬਣਾਈ ਸੀ।ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਾਂ ਸੁਨੀਲ ਦੱਤ ਦੀ ਫਿਲਮ ‘ਯੇ ਰਾਸਤੇ ਹੈਂ ਪਿਆਰ ਕੇ’ ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।ਪਰ ਸਫਲਤਾ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੀ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲੀ।ਇਹ ਕੇਸ ਨਾਨਾਵਟੀ ਪਾਰਸੀ ਅਫਸਰ ਅਤੇ ਉਹਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਸਿਲੀਵੀਆ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਸੀ।ਸਿਲੀਵੀਆ ਦੇ ਨਜਾਇਜ਼ ਸਬੰਧ ਨਾਨਾਵਟੀ ਦੇ ਦੋਸਤ ਨਾਲ ਸਨ ਜੋ ਨਾਨਾਵਟੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ।ਉਸ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੀਡੀਆ ਟ੍ਰਾਇਲ ਕੇਸ ਸੀ।ਬੰਬੇ ਦਾ ਰਸਾਲਾ ‘ਬਲਿਟਸ’ ਅਤੇ ਇਹਦੇ ਮਾਲਕ ਆਰ.ਕੇ.ਕਰਾਨਜੀਆ ਨੇ ਇਸ ਕੇਸ ਦੌਰਾਨ ਨਾਨਾਵਟੀ ਦੇ ਹੱਕ ‘ਚ ਪੂਰੀ ਹਵਾ ਬਣਾਈ ਸੀ।ਇਹ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਜਿਊਰੀ ਟ੍ਰਾਇਲ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਆਖਰੀ ਕੇਸ ਸੀ।ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਦਾਲਤ ਅੰਦਰ ਜਿਊਰੀ ਟ੍ਰਾਇਲ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਮੌਸਮ-1975 ‘ਚ ਆਈ ਫਿਲਮ ਏ.ਜੇ.ਕ੍ਰੋਨਿਨ ਦੇ ਨਾਵਲ ‘ਦੀ ਜੁਡਾਸ ਟ੍ਰੀ’ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।ਇਸ ਅੰਦਰ ਨਾਇਕ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ‘ਚ ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗਰੀਬ ਹਕੀਮ ਦੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਜਦੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪੇਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦੇਹ ਵਪਾਰ ‘ਚ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਇਕ ਹੀ ਉਹਦਾ ਗਾਹਕ ਬਣਕੇ ਉਹਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਇੱਥੋਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚਲੀ ਉਹ ਖਿਚੋਤਾਣ ਜਿਸ ‘ਚੋਂ ਨਾਇਕ ਆਪਣੀ ਇਸ ਧੀ ਨੂੰ ਇਸ ਕਾਰੋਬਾਰ ‘ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਖੜ੍ਹੇ ਇਸ ਚੁਫੇਰੇ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਤੁਰਦੀ ਹੈ।ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਰਮਿਆਨ ਜਜ਼ਬਾਤ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮਹੀਨ ਬੁਣਕਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੀ ਸਿਖਰ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।ਕਿਉਂ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਨਿਜੱਠਦੇ ਪਰਦੇ ‘ਤੇ ਕਦੋਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅਸ਼ਲੀਲ ਹੋ ਜਾਵੇ ਇਹਦਾ ਧਿਆਨ ਉਹੋ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ,ਵਿਨੋਦ ਖੰਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂਗਨ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਬਣਾਈ ‘ਮੇਰੇ ਅਪਨੇ’ ਹੈ।ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦਾ ਸਿਆਸੀਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਆਬੋ ਹਵਾ ‘ਚ ਆਪਣਿਆਂ ਦਾ ਡੁੱਲਦਾ ਖੂਨ ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ।ਜਿਸ ‘ਚ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਨਾਨੀ ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ ਅਖੀਰ ਇਹਨਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਗੋਲੀ ਦਾ ਹੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਦੀ ਇਹ ਖੂਬੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਹਦਾਇਤਕਾਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ ‘ਚ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਹੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਇਸੇ ਫਿਲਮ ਦਾ ਇਹ ਗੀਤ ਵੇਖੋ-
ਹਾਲ ਚਾਲ ਠੀਕ ਠਾਕ ਹੈ
ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਠਾਕ ਹੈ
ਬੀ.ਏ ਕੀਆ,ਐੱਮ.ਏ ਕੀਆ
ਲਗਤਾ ਹੈ ਵੋਹ ਭੀ ਐਵੇਂ ਕੀਆ
ਕਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ ਵਰਨਾ ਯਹਾਂ
ਆਪ ਕੀ ਦੁਆ ਸੇ ਸਭ ਠੀਕ ਠਾਕ ਹੈ…!
ਅਬੋ ਹਵਾ ਦੇਸ਼ ਕੀ ਬਹੁਤ ਸਾਫ ਹੈ
ਕਾਇਦਾ ਹੈ ਕਾਨੂੰਨ ਹੈ ਇਨਸਾਫ ਹੈ
ਅੱਲ੍ਹਾ ਮੀਆਂ ਜਾਣੇ ਕੋਈ ਜੀਏ ਜਾਂ ਮਰੇ
ਆਦਮੀ ਕੋ ਖੁਨ ਵੂਨ ਸਭ ਮਾਫ ਹੈ
ਔਰ ਕਿਆ ਕਹੂੰ
ਛੋਟੀ ਮੋਟੀ ਚੋਰੀ
ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ,
ਦੇਤੀ ਹੈ ਅਪਨਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਯਹਾਂ
ਆਪਕੀ ਦੁਆ ਸੇ ਬਾਕੀ ਠੀਕ ਠਾਕ ਹੈ
ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ ਬੰਦੇ ਜਨਾਨੀ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਨੇਮਾ ਅੰਦਰ ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਹਨ।ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।ਕੌਸ਼ਿਸ਼,ਮੌਸਮ,ਅਚਾਨਕ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੇਕਿਨ,ਇਜਾਜ਼ਤ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਲਿਬਾਸ ਵੀ ਹੈ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਅੰਦਰ ਹਰ ਉੱਮਰ ਅਤੇ ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੀ ਹੈ।ਜਿੰਨ੍ਹਾ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਇਹਨਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਖਾਸ ਸਾਂਝ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇਗੀ।ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ 1972 ਦੀ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਪਰਿਚੈ’ (ਜਾਣ ਪਛਾਣ) ਹੈ।ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕਿੰਝ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਹੋਵੇ ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਦੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪਿਤਾ,ਪੁੱਤ ਤੇ ਪੋਤਰਿਆਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਤੰਦ ‘ਚ ਬੁਣੀ ਗਈ ਸੀ।ਜਤਿੰਦਰ ਦੀ ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੇ ਸਦਾਬਹਾਰ ਗਾਣੇ ‘ਮੁਸਾਫਿਰ ਹੂੰ ਯਾਰੋ’ ਤੇ ‘ਬੀਤੀ ਨਾ ਬਿਤਾਈ ਰੈਣਾ’ ਅੱਜ ਵੀ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਖਾਸ ਅਹਿਸਾਸ ਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਨੇਮਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੌਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦਾ ਹੈ।ਮੈਂ ਇਸ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ‘ਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਪਰ ਚਾਹਵਾਂਗਾ ਕਿ ਤੁਸੀ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦਾ ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਬਣਾਇਆ ਸੋਪ ਓਪੇਰਾ ‘ਮਿਰਜ਼ਾ ਗ਼ਾਲਿਬ’ ਜ਼ਰੂਰ ਵੇਖੋ।ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ਼ੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਦੀ ਫਿਲਮ ‘ਮੀਰਾ’ ਹੈ।
ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਨੇਮਾ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਤੰਦ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਸਿਰਫ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਮਹਿਜ਼ ਫਿਲਮਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ‘ਚ ਬਿਆਨ ਹਨ।ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਵੀ ਗੀਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਹਦਾਇਤਕਾਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਬਰਾਬਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਵਰਗ ‘ਚ ਮੈਨੂੰ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਫਿਲਮਾਂ ਟੁੰਬਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਂਧੀ-ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਸਰਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਖੜੋਤੀ ਇਹ ਫਿਲਮ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿਆਸਤ ਬਾਰੇ ਹੈ ਵੀ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ…ਕਾਰਨ ਕਿ ਇਹ ਸਿਆਸਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਜਜ਼ਬਾਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।ਖੋਰੇ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਿਆਸਤ ‘ਚੋਂ ਨਿਰੋਲ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹਕੇ ਬੈਠੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੌਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮਾਚਿਸ-ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਕੋਣ ਭੁੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਵੀਰਾ (ਤੱਬੂ) ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਜੋ ਮੈਟਾਫਰ ਰੂਪ ‘ਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਹੁਤ ਬਗਾਵਤੀ ਅਤੇ ਤੜਪ ਦਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਚੂੜ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਓਮ ਪੁਰੀ ਰੇਲ ਦੀ ਪਟੜੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬੈਠੇ ਪੰਜਾਬ,ਇਨਸਾਫ,ਸਟੇਟ,ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਖਾੜਕੂ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਟੜੀ ਤੋਂ ਸ਼ੂਕਦੀ ਚੀਕਾਂ ਪਾਉਂਦੀ ਰੇਲਗੱਡੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਉਹਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਜੋ ਗੱਲਾਂ ਨੇ ਉਹ ਸਾਫ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀਆਂ।ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਰੌਲੇ ਗੌਲੇ ‘ਚ ਰੁਲ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਦਿਲ ਦਰਦ ਕਾ ਟੁਕੜਾ ਹੈ…
ਪੱਥਰ ਕੀ ਡਲੀ ਸੀ ਹੈ,
ਇੱਕ ਅੰਧਾਂ ਕੂਆਂ ਹੈ ਯਾਂ
ਇੱਕ ਬੰਦ ਗਲੀ ਸੀ ਹੈ

ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਸਾ ਲੰਮ੍ਹਾ ਹੈ
ਜੋ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ
ਮੈਂ ਲਾਖ ਜਲਾਤਾ ਹੂੰ
ਯੇ ਭਸਮ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ
ਹੂ ਤੂ ਤੂ-1999 ‘ਚ ਆਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੀ ਇਹ ਆਖਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਫਿਲਮ ਹੈ।ਇਹ ਫਿਲਮ ਅਸਫਲ ਰਹੀ।ਫਿਲਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸਿਆਸੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘੋਲ ਸੀ।ਇਸ ਘੋਲ ‘ਚੋਂ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹੌਲ਼ਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਹੂ ਤੂ ਤੂ ਕੱਬਡੀ ਦਾ ਹੀ ਨਾਮ ਹੈ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ ਇਸ ਫਿਲਮ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਹੂ ਤੂ ਤੂ ਹੀ ਹੈ।ਸਾਹਮਣੇ ਕੱਬਡੀ ਵਾਂਗੂ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ‘ਚ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਕੱਬਡੀ ਖੇਡਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।ਉਹ ਕਦੀ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਗੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਦੀ ਇੱਧਰ ਵਾਲਾ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ‘ਚੋਂ ਲੀਡਰ ਖਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਖਿਚੋਤਾਣ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ ਨੂੰ ਅਸੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਤਮਾਸ਼ੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ।ਇਸੇ ਫਿਲਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਵਾਦ ਹੈ- “ਅਸੀ ਲੋਕ ਤਾਂ ਗੋਹੇ ਵਾਲੀਆਂ ਪਾਥੀਆਂ ਹਾਂ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਢੇਰ (ਗੀਰਿਆਂ ‘ਚ) ਥੱਲੇ ਕਿਤੇ ਦੱਬੀਆਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਾਂ।ਇੱਕ ਵਾਰ ਕੋਈ ਸਾਨੂੰ ਅੱਗ (ਚਿੰਗਾੜੀ) ਲਾਕੇ ਵੇਖੇ ਤਾਂ ਸਹੀ,ਫਿਰ ਦੱਸਾਂਗੇ ਕਿ ਪਾਥੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਕੀ ਨੇ।”
ਸੋ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦਾ ਇਹ ਇੱਕ ਰੰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਏ ਬਿਨਾਂ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਬਾਕੀ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਹੋਣਗੇ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਅਚਨਚੇਤੀ ਯਾਦ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਮਨਾਂ ‘ਚ ਸਦਾਬਹਾਰ ਹਨ।ਪਰ ਮੈਂ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੇ ਸਿਰਫ ਦੋ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਾਂਗਾ।ਜਿਸ ਮਾਰਫਤ ਸਾਨੂੰ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਦੀ ਇਸ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਵੀ ਮਕਬੂਲੀਅਤ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਆਸ਼ਕ ਮਨਾਂ ਦੇ ਗੀਤਕਾਰ ਵੀ ਹਨ।ਨੌਜਵਾਨ,ਮੈਟਰੋ ਸਿਟੀ,ਨਵਾਂ ਦੌਰ ਨਵਾਂ ਅੰਦਾਜ਼,ਲਿਵ ਇਨ ਰਿਲੇਸ਼ਨ ਸ਼ਿਪ,ਸੁਫਨੇ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਦੇ ਗੀਤ ਬਾਖੂਬੀ ਬਣੇ ਹਨ।
ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਫਿਲਮ ਸਾਥੀਆ ਦਾ ਕਰਾਂਗਾ।ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹੇ ਸਨ।ਫਿਲਮ ਦਾ ਅੰਤ ਪਿਆਰ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਆਹ ਹੋ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਆਹ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।ਇਸ ਕਹਿੰਦੀ ਕਹਾਉਂਦੀ ਮੇਰੀ ਉੱਮਰ ਦੀ ਬਿੰਦਾਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਇਸੇ ਫਿਲਮ ਦਾ ਇੱਕ ਗੀਤ ‘ਓ ਹਮਦਮ ਸੁਣੀਓ ਰੇ’ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।ਇਸ ਗੀਤ ਦੀ ਇੱਕ ਸਤਰ ਹੈ-
ਓ ਹਮਦਮ ਸੁਣੀਓ ਰੇ
ਓ ਜਾਣੀਆ ਸੁਣੀਓ ਰੇ
ਸ਼ਾਮ ਕੋ ਖਿੜਕੀ ਸੇ ਚੋਰੀ ਚੋਰੀ
ਨੰਗੇ ਪਾਂਵ ਚਾਂਦ ਆਏਗਾ
ਇਸ ਦੌਰ ਦੀ ਬੋਲਡ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਗੀਤ ਹੁਣ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮੈਟਾਫਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਕੇ ਬੈਠਾ ਹੈ।ਇਹ ਗੀਤ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਕੇ ਬੈਠਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਬਦੌਲਤ ਹੈ।ਅਜਿਹਾ ਮੈਟਾਫਰ ਫਿਲਮ ‘ਜਾਲ’ ਦਾ ਹੇਮੰਤ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਗਾਇਆ ਗੀਤ ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।ਇਹ ਫਿਲਮ ਦੇਵ ਆਨੰਦ-ਗੀਤਾ ਬਾਲੀ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਦਾ ਸੰਗੀਤ ਸਚਿਨ ਦੇਵ ਬਰਮਨ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ ਹਨ-
ਪੇੜੋਂ ਕੀ ਸ਼ਾਖੋਂ ਪੇ
ਸੋਈ ਸੋਈ ਚਾਂਦਨੀ
ਤੇਰੇ ਖਿਆਲੋਂ ਮੇਂ
ਖੋਈ ਖੋਈ ਚਾਂਦਨੀ
ਔਰ ਥੌੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਮੇਂ ਥੱਕਕੇ ਲੌਟ ਜਾਏਗੀ
ਰਾਤ ਯੇ ਬਹਾਰ ਕੀ ਫਿਰ ਕਭੀ ਨਾ ਆਏਗੀ
ਯੇ ਰਾਤ ਯੇ ਚਾਂਦ ਫਿਰ ਕਹਾਂ……
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦਾ ਹੋਰ ਗੀਤ ਹੈ।ਇਹ ਬੰਟੀ ਔਰ ਬਬਲੀ ਫਿਲਮ ਦਾ ਹੈ।ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।ਬਾਕੀ ਤਾਂ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।ਬੰਟੀ ਔਰ ਬਬਲੀ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਦੀਆਂ ਦੋ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ ਹੈ।ਕੈਚ ਮੀ ਇਫ ਯੂ ਕੈਨ ਅਤੇ ਬੋਨੀ ਐਂਡ ਕਲਾਈਡ।ਬੋਨੀ ਐਂਡ ਕਲਾਈਡ ਦਾ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਜ਼ੁਰਮ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆਂ ‘ਚ ਅਜਿਹਾ ਜੋੜਾ ਸੀ ਜਿਹਦੀ ਬਹੁਤ ਚਰਚਾ ਰਹੀ ਹੈ।ਇਹਦਾ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਰੂਪ ਬੰਟੀ ਔਰ ਬਬਲੀ ਫਿਲਮ ਆਈ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰਤ ਫਿਲਮ ਸੀ।ਇਹਨਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸੁਫਨੇ,ਟੀਚਾ ਅਤੇ ਦੌੜ ਭੱਜ ਨੂੰ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਗੀਤ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।ਇਹ ਗੀਤ ਹੈ-
ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਸੇ
ਖਾਲੀ ਭੌਰ (ਸੁਸਤ) ਦੁਪਹਿਰੋਂ ਸੇ
ਹਮ ਤੋ ਝੋਲਾ ਉਠਾਕੇ ਚਲੇ
ਬਾਰਿਸ਼ ਕਮ ਕਮ ਲਗਤੀ ਹੈ
ਨਦੀਆਂ ਮੱਧਮ ਲੱਗਤੀ ਹੈ
ਹਮ ਤੋ ਸੰਮੁਦਰ ਕੇ ਅੰਦਰ ਚਲੇ
ਹਮ ਚਲੇ ਹਮ ਚਲੇ ਓ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਰੇ………
ਹੁਣ ਸਭ ਤੋਂ ਆਖਰ ‘ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਜਿੰਨ੍ਹੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਡੇਰਾ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਰਿਫੂਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਤਾਂ ਵੰਡ ਦੀ ਟੀਸ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਚਾਦਰ ‘ਚ ਕਿਤੇ ਪਾਲਕੇ ਬੈਠਾ ਹੈ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੇ ਵੰਡ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਜਾਂ ਵੰਡ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਛੜੇ ਡੇਰੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹਵਾਲੇ ਹਨ।
“ਆਖੋਂ ਕੋ ਵੀਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ
ਸਪਨੋਂ ਕੀ ਸਰਹੱਦ ਨਹੀਂ ਹੋਤੀ
ਬੰਦ ਆਖੋਂ ਸੇ ਰੋਜ਼ ਮੈਂ
ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਚਲੇ ਜਾਤਾ ਹੂੰ
ਮਿਲਨੇ ਮੇਹਦੀ ਹਸਨ ਸੇ।”
ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਕਰ ‘ਚ ਅੱਧ ਸੜੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ,ਕਤਲੋਗਾਰਦ ਦਾ,ਬੇਘਰ ਹੁੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਭੇਂਟ ਚੜ੍ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਰੀ ਹੈ।ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਣ ਨਾਤੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਲਾਇਲਪੁਰੋਂ ਆਉਣ ਬਹਾਨੇ ਮੈਂ ਇਸ ਦਰਦ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ ਕਦੀ ਕਿਹਾ ਸੀ-
“ਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਮੁਲਕ ਹਕੂਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।ਹਕੂਮਤ ਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਤਾਂ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ ਪਰ ਮੁਲਕ ਤੇ ਵਤਨ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੇ।”
ਇਹਦਾ ਇਹ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਪਰ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਬੰਦੇ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੋ ਮੁਲਕਾਂ ‘ਚ ਆਪਣੇ ਵਜੂਦ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸਿਰਜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਕਦੀ ਕਿਹਾ ਸੀ-
“ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵਤਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮੁਲਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।”
ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦਾ ਫ਼ਿਲਮ ਪਿੰਜਰ ਦਾ ਉਹ ਗੀਤ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਰੂਪ ਕੁਮਾਰ ਰਾਠੌੜ ਨੇ ਗਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਹੈ।ਇਹ ਫਿਲਮ ਡਾ. ਚੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿਵੇਦੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਨਾਵਲ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਬਣਾਈ ਸੀ।ਇਹ ਗੀਤ ਹੈ-
ਵਤਨਾਂ ਵੇ…ਓ ਮੇਰਿਆ ਵਤਨਾਂ ਵੇ
ਬਟ ਗਏ ਤੇਰੇ ਆਂਗਣ,ਬੁੱਝ ਗਏ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਸਾਂਝੇ
ਲੁੱਟ ਗਈ ਤੇਰੀ ਹੀਰਾਂ,ਮਰ ਗਏ ਤੇਰੇ ਰਾਂਝੇ
ਵਤਨਾਂ ਵੇ…ਓ ਮੇਰਿਆ ਵਤਨਾਂ ਵੇ
ਕੋਣ ਤੁਝੇ ਪਾਣੀ ਪੂਛੇਗਾ,ਫਸਲੇਂ ਸੀਂਚੇਗਾ
ਕੋਣ ਤੇਰੀ ਮਾਟੀ ਮੇਂ ਠੰਡੀ ਛਾਂਵ ਬੀਜੇਗਾ
ਬੈਰੀ ਕਾਂਚ ਕੇ ਲੈ ਗਏ ਤੇਰੀ ਠੰਡੀਆਂ ਛਾਵਾਂ ਵੇ
ਵਤਨਾਂ ਵੇ…ਓ ਮੇਰਿਆ ਵਤਨਾਂ ਵੇ
ਹਮ ਨਾ ਰਹੇਂ ਤੋ ਕੋਣ ਬਸਾਏਗਾ ਤੇਰਾ ਵੀਰਾਣਾ
ਮੁੜਕੇ ਹਮ ਨਾ ਦੇਖੇਂਗੇ ਤੂੰ ਭੀ ਯਾਦ ਨਾ ਆਣਾ
ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਦੀ ਇਹ ਖੂਬੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਵੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਗੀਤਾਂ ਵਾਂਗੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ‘ਰਾਵੀ ਪਾਰ’ ਪੜ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਲੇਖ ਕਹਾਣੀ ‘ਰਾਵੀ ਪਾਰ’ ਤੁਹਾਨੂੰ ਝੰਝੋੜਦੀ ਹੈ,ਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅਸਰ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।ਕਹਾਣੀ ਤਾਂ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਹੀ ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਮੈਟਾਫਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।ਕਹਾਣੀ ਹੈ-
ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪਿਓ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ‘ਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਆਪਣੇ ਨਵਜੰਮੇ ਜੁੜਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਘਰਵਾਲੀ ਨਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਰਾਹ ‘ਚ ਹੀ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਯੋਗ ‘ਚ ਹੈ।ਇੱਕ ਵੰਡ,ਦੂਜਾ ਪਿਓ ਦੀ ਮੌਤ,ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈ ਮਾਂ ਜੋ ਹੋਰ ਕਾਫਲੇ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇਗੀ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਆਈ ਤਾਜ਼ਾ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਉਮੀਦ ਉਹਦੇ ਜੁੜਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ‘ਚੋਂ ਇੱਕ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ।ਰਾਵੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ ਰੇਲਗੱਡੀ ਦੀ ਛੱਤ ‘ਤੇ ਬੈਠਾ ਕੋਈ ਸੱਜਣ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਰੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਰਾਵੀ ‘ਚ ਸੁੱਟ ਦੇ ਇਹੋ ਉਹਦਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇਗਾ।ਬੱਚਾ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।ਪਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਰਦਾ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਉਹਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਸ਼ਾਹਨੀ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾਕੇ ਪੱਥਰ ਹੋਈ ਪਈ ਹੈ।ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿਹੜਾ ਬੱਚਾ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ‘ਚ ਸੁੱਟਿਆ ਉਹ ਜਿਓਂਦਾ ਸੀ……………
ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਕਿੰਨੇ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦੇ ਨੇ ? ਜਾਂ ਤੁਸੀ ਪੱਥਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ ? ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਰਫਿਊਜ਼ੀ ਦੀ ਹੋਣੀ ਹੀ ਤਾਂ ਦੱਸੀ ਹੈ।ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬੇਘਰ ਹੋਏ ਲੋਕ ਇੰਝ ਹੀ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਰਾਵੀ ‘ਚ ਸੁੱਟ ਆ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਰਦਾ ਯਾਦਾਂ ਲੱਧੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰੁਦਣ ‘ਚ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਬੰਦੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਖੋਹ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।ਜੋ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਉਹ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦੀ ਲਪੇਟ ‘ਚ ਆਏ ਹਰ ਬੰਦੇ ਦੀ ਹੋਣੀ ਹੈ।ਸਾਡੇ ਬੁਜ਼ਰਗਾਂ ਦੀ ਖੜੋਤ 1947 ਦੇ ਲਾਹੌਰ ‘ਚ ਹੀ ਹੈ।ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਹੇ ਲਾਇਲਪੁਰ ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਮੇਰੇ ਬੁਜ਼ਰਗਾਂ ਲਈ ਉਹ ਲਾਇਲਪੁਰ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਹ ਹਨ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ…! ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ,ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਜਿੰਨ੍ਹਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਇਸ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਪੇਚੀਦਗੀ ਨੂੰ ਕਿਆ ਦਿੱਲੀ ਕਿਆ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਾਣਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਖੂਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ-
ਕਿੱਸੇ ਲੰਮੇ ਨੇ ਲਕੀਰਾਂ ਦੇ
ਗੋਲੀ ਨਾ ਗੱਲ ਕਰਦੇ
ਬੋਲ ਚੁੱਭਦੇ ਨੇ ਵੀਰਾਂ ਦੇ
ਇਸੇ ਫਿਲਮ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੀਤ ਹੈ।ਜੋ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦਾ ਸੁਫਨਾ ਜਾਂ ਹਰ ਉਸ ਅਜ਼ਾਦ ਮਨ ਦਾ ਸੁਫਨਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਲਕੀਰੇਂ ਹੈ ਤੋ ਰਹਿਣੇ ਦੋ
ਕਿਸੀ ਨੇ ਰੂਠ ਕਰ ਗੁੱਸੇ ਮੇਂ ਸ਼ਾਇਦ ਖੀਂਚ ਦੀ ਥੀ
ਉਨਹੀ ਕੋ ਬਣਾਓ ਅਬ ਪਾਲਾ ਔਰ ਕੱਬਡੀ ਖੇਲਤੇ ਹੈਂ
ਲਕੀਰੇਂ ਹੈ ਤੋ ਰਹਿਣੇ ਦੋ
ਮੇਰੇ ਪਾਲੇ ਮੇਂ ਤੁਮ ਆਓ,ਮੁਝੇ ਲਲਕਾਰੋ
ਮੇਰੇ ਹਾਥ ਪਰ ਤੁਮ ਹਾਥ ਮਾਰੋ,ਔਰ ਭਾਗੋ (ਦੋੜੋ)
ਤੁਮਹੇ ਪਕੜੂ ਲਿਪਟੂ
ਔਰ ਤੁਮਹੇ ਵਾਪਸ ਨਾ ਜਾਣੇ ਦੂੰ
ਲਕੀਰੇਂ ਹੈ ਤੋ ਰਹਿਣੇ ਦੋ…………
ਤੁਮਾਹਰੇ ਪਾਲੇ ਮੇਂ
ਜਬ ਕੋਡੀ ਕੋਡੀ ਕਰਤਾ ਜਾਊਂ ਮੈਂ
ਮੁਝੇ ਤੁਮ ਭੀ ਪਕੜ ਲੇਨਾ
ਮੁਝੇ ਛੂਨੇ ਨਹੀਂ ਦੇਨਾ
ਮੁਝੇ ਤੁਮ ਭੀ ਪਕੜ ਲੇਨਾ
ਛੂਨੇ ਨਹੀਂ ਦੇਨਾ
ਓ ਸਰਹੱਦ ਲਕੀਰੇਂ….!

~ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ

ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਸੰਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਹੇ ਹਨ।ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਇਸ ਵਪਾਰਕ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਵੀ ਠਹਿਰਾ ਦੀ ਹੈ।ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤੇ ਮੇਰਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵੰਡ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਿੰਡੇ ਵਜੂਦ ਨੂੰ ਸਮੇਟਣ ਦਾ ਵੀ ਹੈ।ਸੋ ਪੇਸ਼ ਹੈ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖਿਆ -ਗੁਲਜ਼ਾਰਨਾਮਾ
ਸੁੰਗਧੀਆਂ-ਪੰਜਾਬ ਭਵਨ ਰਸਾਲੇ ਤੋਂ
ਸੁੱਖੀ ਬਾਠ ਅਤੇ ਕਵਿੰਦਰ ਚਾਂਦ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਸਦਕਾ ਕਨੇਡਾ ਤੋਂ
ਇਹ ਲੇਖ ਕਨੇਡਾ ਦੇ ਰਸਾਲੇ ਸੁੰਗਧੀਆਂ ‘ਚ ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਦੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ‘ਚ ਛਪਿਆ ਹੈ।ਇਸ ਰਸਾਲੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਭਵਨ ਵੱਲੋਂ ਸੁੱਖੀ ਬਾਠ ਅਤੇ ਕਵਿੰਦਰ ਚਾਂਦ ਹੁਣਾਂ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Sugandhian Title Sept-Oct 2017 Page 1 Sugandhian Title Sept-Oct 2017 Page 4 2

 

Posted in Cinema, History, Music | Tagged , , , , , , , , , , | Leave a comment

ਸਰਾਪੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਦੀ ਮਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਦੇ ਬੰਦੇ

1947 Partition 160917

ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਪੋਕਸਮੈਨ ‘ਚ ਛਪਿਆ ਮੇਰਾ ਇਹ ਲੇਖ ਜੋ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਿਨੇਮਾ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਉਮੀਦ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦਾ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਕਿਹੜੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ‘ਚ ਕੀ ਤਸਦੀਕ ਕਰ ਦੇਵੇ ਕੋਈ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਭਲਾ !
ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਬੁਜ਼ਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ‘ਚ ਲਾਹੌਰ,ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਹਨ।ਸਾਡੀਆਂ ਕਹਾਵਤਾਂ ‘ਚ ਲਾਹੌਰ ਜਿਉਂਦਾ ਹੈ।ਸਾਡੀ ਤੰਦ ਸਖੀ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਕੰਲਧਰ ਦੇ ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਵਾਇਆ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ,ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ,ਵਾਰਿਸ,ਬੁੱਲ੍ਹਾ,ਹਾਸ਼ਮ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਦੀ ‘ਹੂ’ ਤੇ ਦੁੱਲੇ ਭੱਟੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਮੁੰਦਰੀਏ ‘ਹੋ’ ਤੱਕ ਹੈ।ਸਾਨੂੰ ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਮੁੱਹਬਤ ਹੈ।ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਇਸ਼ਕ ਹੈ।ਅਸੀ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ,ਅੰਬਰਸਰ ਤੋਂ ਮਹੁੰਮਦ ਰਫੀ,ਪਿੱਛੇ ਛੁੱਟ ਗਈ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ,ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅਲੀ ਸੇਠੀ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ।ਇਹ ਮੁਹੱਬਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗੀ ਜੋ ਅਭਿਜੀਤ ਭੱਟਚਾਰੀਆ ਵਾਂਗੂ ਕੌੜ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਨੂ ਨਿਗਮ ਵਾਂਗੂ ਅਜ਼ਾਨ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਦੀ ਰੂਹਦਾਰੀ ਨੂੰ ਰੌਲਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅਤੀਤ ਦੀ ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਨੇ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਸਿਰਜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।ਨਨਕਾਣੇ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਦਾਰ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਖਾਲਿਦ ਮਹੁਮਦ ਦੀ ਮੰਮੋ ਤੱਕ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹਨ।ਮੰਮੋ ਵੰਡ ਦੀ ਉਸ ਤਾਰੀਖ਼ ‘ਚ ਆਪ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਈ ਅਤੇ ਉਹਦੀ ਭੈਣ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਚਲੀ ਗਈ।ਸ਼ਿਆਮ ਬਨੇਗਲ ਦੀ ਇਹ ਫਿਲਮ ਉਹਨਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿੱਥਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਆਪਣਿਆਂ ‘ਚ ਵੰਡੇ ਗਏ।ਅਖੀਰ ਮੰਮੋ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਮੁੰਬਈ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਕੋਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂਕਿ ਸਫਾਰਤਖਾਨੇ ਮੌਤ ਦਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਮੁੜ ਕੋਈ ਘੁਸਪੈਠੀਆ ਕਹਿ ਫਰੰਟੀਅਰ ਮੇਲ ਤੋਂ ਵਾਇਆ ਅੰਬਰਸਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਰਵਾਨਾ ਨਾ ਕਰ ਦੇਵੇ।
ਇਸੇ ਮਾਹੌਲ ‘ਚ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ‘ਮੇਰਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਫਰਨਾਮਾ’ ‘ਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਹੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਹੁਣ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈਣੀ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ।ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜਾ ਜਦੋਂ ਰੋਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਸਿਰਫ ਘਰ ਨਹੀਂ ਖੁੱਸੇ ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਨੈਸ਼੍ਹ ਤਕਦੀਰਾਂ ਦੇ ਖੇਡ ਦੇ ਸਿਰਫ ਮੋਹਰੇ ਬਣਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ।
ਇਸੇ ਮਾਹੌਲ ‘ਚ ਬੰਗਾਲ ‘ਚ ਚੋਪੜਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਲਾਣੇਦਾਰ ਲਾਲਾ ਵਲਾਇਤੀ ਰਾਜ ਚੋਪੜਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ।ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬਲਦੇਵ ਰਾਜ ਚੋਪੜਾ ਬੰਬੇ (ਮੁੰਬਈ) ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਰਾਜ ਚੋਪੜਾ ਸਾਹਬ ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ‘ਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਏ।ਨਫਰਤ ‘ਚ ਜਿਸ ਹਿੰਦੂ ਫੰਡਾਮੈਂਟਲਿਜ਼ਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਚੋਪੜਾ ਸਾਹਬ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਉਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਚੋਪੜਾ ਸਾਹਬ ਦੀ ਭਾਬੀ ਤੰਦੂਰ ਪਕਾਉਂਦੀ ਪਕਾਉਂਦੀ ਮਸਾਂ ਬਚੀ।ਕਿਉਂ ਕਿ ਤੰਦੂਰ ‘ਚ ਦੰਗਿਆ ਦੌਰਾਨ ਵਰਤੋਂ ‘ਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਬੰਬ ਲੁਕੋਕੇ ਰੱਖੇ ਸਨ।ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ‘ਚ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਜਿਹੜਾ ਸਮਾਨ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉਹ ਵੀ ਮਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ।ਪਲਛਿਣ ਦੀ ਦੇਰ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਚੋਪੜਾ ਸਾਹਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਘਰ ਰੋਹਤਕ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਕੋਲ ਬੰਬੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।ਹੁਣ ਬਲਦੇਵ ਰਾਜ ਚੋਪੜਾ ਸਾਹਬ ਦੀ ਸੰਗਤ ‘ਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ।ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਰੰਗ ‘ਚ ਵੰਡ ਦੀ ਟੀਸ ਜੋ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਸੀ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਹੁੰਦਿਆ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਕਿੰਝ ਆਈ,ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਦਾ ਇਸ਼ਰਾ ਚੰਗੀ ਸਮਝ ‘ਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਸੇ ਸਮਝ ਤੋਂ 1961 ‘ਚ ਆਈ ਫਿਲਮ ‘ਧਰਮਪੁੱਤਰ’ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਅਚਾਰਿਆ ਚਤੁਰਸੇਨ ਦੇ ‘ਧਰਮਪੁੱਤਰ’ ਤੋਂ ਬਣੀ ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸਨ ਬੀ.ਆਰ.ਚੋਪੜਾ ਆਪ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਯਸ਼ ਚੋਪੜਾ ਬਣੇ।ਯਕੀਨਨ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਨਿਜੀ ਤਜ਼ਰਬੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ।ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਚੋਪੜਾ ਸਾਹਬ ਖੁਦ ਨੂੰ ਰੂਬਰੂ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ।
ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਅੰਦਰ ਵੰਡ 1947 ‘ਤੇ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਹੈ।ਸਾਡੇ ਦਰਦ,ਅਹਿਸਾਸ,ਜਜ਼ਬਾਤ ਦੀ ਇਸ ਕੜੀ ‘ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।ਪਰ ਫਿਲਮ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਵੰਡ,ਸਿਆਸਤ,ਧਰਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਫੰਡਾਮੈਂਟਲਿਜ਼ਮ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਜਿੰਨੀ ਬੇਬਾਕ ਵਿਖਦੀ ਹੈ,ਇਸ ਬਰਾਬਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਫਿਲਮ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਵਿਖਦੀ।
ਇਸ ਲੜੀ ‘ਚ ਮੈਂ ਹੋਰ ਫਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਅਣਗੋਲਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਜੋ 1947 ਵੰਡ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ।ਗਰਮ ਹਵਾ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਪਿੰਜਰ,ਕਿਆ ਦਿੱਲੀ ਕਿਆ ਲਾਹੌਰ ਤੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਖਾਮੋਸ਼ ਪਾਣੀ,ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਮੁਹੱਬਤ,ਕਿੱਸਾ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।ਪਰ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਫਿਲਮ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਰ ਹੈ।
1961 ‘ਚ ਬਲੈਕ ਐਂਡ ਵਾੲ੍ਹੀਟ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਬੇਬਾਕ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦੀ ਇਹ ਫਿਲਮ ਵਿੱਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਸਫਲ ਸੀ।ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ ਸੀ।ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਸ਼ ਚੋਪੜਾ ਸਾਹਬ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਇਸ ਰੂਪ ਦੀ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ੋਖਿਮ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਫਿਲਮ ਵੀਰ-ਜ਼ਾਰਾ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਧਰਮਪੁੱਤਰ ‘ਚ ਜਿਸ ਸਾਂਝ ਨਾਲ ਅਸੀ ਰੂਬਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਇਸ ਦੌਰ ਦੀ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ‘ਚ ਸਾਡਾ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।ਹੁਸਨ ਬਾਨੋ (ਮਾਲਾ ਸਿਨ੍ਹਾ) ਦਾ ਨਜਾਇਜ਼ ਮੁੰਡਾ (ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ) ਹੁਸਨ ਬਾਨੋ ਦਾ ਧਰਮ ਭਰਾ ਬਣਿਆ ਹਿੰਦੂ ਡਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਾਏ (ਮਨਮੋਹਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ) ਪਾਲਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਉਹੀ ਡਾਕਟਰ ਹੈ ਜਿਹਨੂੰ ਉਹਦੇ ਪਿਓ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਦੇ ਪਿਓ ਦੇ ਧਰਮ ਭਰਾ ਬਣੇ ਨਵਾਬ ਬਦਰੂਦੀਨ (ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ) ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ ‘ਚ ਆਪਣੇ ਖਰਚੇ ‘ਤੇ ਪੜਾਇਆ ਹੈ।ਯਾਨਿ ਕਿ ਧਰਮ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਨਿਜੀ ਅਹਿਸਾਸ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅੰਦਰਲਾ ਪਿਆਰ ਬੇਜੋੜ ਖੂਬਸੂਰਤ ਉਦਾਹਰਨ ਸੀ।ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਫਿਲਮ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਬਾਰ ਬਾਰ ਸੁਣੀਏ ਅਤੇ ਇਹ ਫਿਲਮ ਅੱਜ ਦੇ ਉਸ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਤਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਲੀ ਹੋਈ ਸਾਂਝੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮੁਹੱਬਤ ਨੂੰ ਪੁੰਗਰਨ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀ।
ਵਾਹਗਾ ਬਾਰਡਰ ਦੀ ਪਰੇਡਾਂ ਅਤੇ ਮਾਰਚ (ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ) ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ? ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਲਾਹੌਰੀਏ ਫਿਲਮ ਵੇਖਦਾਂ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਵਡਿਆਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਣ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਚੈਨਲ ਬਿਨਾਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਤਸਦੀਕ ਕੀਤੇ ਖਬਰਾਂ ਫੈਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਫਰਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਖੇਡ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।ਅਜਿਹੇ ‘ਚ ਉਹ ਫਿਲਮਾਂ ਜੋ ਏਜੰਟ ਵਿਨੋਦ,ਫੈਂਟਮ ਜਿਹੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਭਗਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਤਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਉਹਲੇ ਸਿਵਾਏ ਨਫਰਤ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ।ਅਜਿਹੇ ‘ਚ ਲਾਹੌਰੀਏ ਸਰਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਾਝਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਜੇ ਇਹ ਫਿਲਮ ਹਿੰਦੀ ‘ਚ ਬਣਦੀ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅਸਫਲ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ।ਕਿਉਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੁਹੱਬਤ ਭਰੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਅਜੀਬੋ ਗਰੀਬ ਫੈਲਿਆ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ।
ਦੀ ਰਿਲੱਕਟੈਂਟ ਫੰਡਾਮੈਂਟਲਿਸਟ,ਐਗਜ਼ਿਟ ਏਸ਼ੀਆ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਲੇਖਕ ਮੋਹਸਿਨ ਹਾਮਿਦ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਜੇ ਇੱਕ ਅਖਬਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ‘ਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਤੁਰਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਭੱਵਿਖ ਕੱਟੜਤਾ ‘ਚ ਸੁੱਟਿਆ ਹੈ।ਉਸੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦਿਆ ਸੰਭਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਜਿਹੇ ‘ਚ ਫਿਲਮ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਅੰਦਰ ਜਿਸ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਮਾਹੌਲ ਦੇ ਇਨਸਾਨ ਹਨ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਅੱਜ ਵੀ ਅੰਡਮਾਨ ਨਿਕੋਬਾਰ ਵਿਖੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਵਾਲੇ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਡਾ ਪਰਮਵੀਰ ਸਿੰਘ ਹੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਏ ਸੀ।ਉਹਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਅੰਡਮਾਨ ‘ਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਮਿਲ ਜਾਣਗੇ ਜਿੰਨ੍ਹਾ ‘ਚ ਮੁਸਲਮਾਨ,ਹਿੰਦੂ,ਸਿੱਖ ਭਾਵ ਕਿ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਧਰਮ ਦੇ ਬੰਦੇ ਇੱਕੋ ਪਰਿਵਾਰ ‘ਚ ਮਿਲ ਜਾਣਗੇ।ਇਹ ਪਿਆਰਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਕਮਾਲ ਵੀ ਹੈ।ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੂੰ ਅੰਡਮਾਨ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਡਮਾਨ ਤੋਂ ਅਜਿਹੀ ਹਵਾ ਇੱਧਰ ਨੂੰ ਵਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਗੀਤ ਸਦੀਵੀ ਸਵਾਲ ਹੈ-ਯੇ ਕਿਸਕਾ ਲਹੂ ਹੈ ਕੋਣ ਮਰਾ ?
ਵੰਡ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਜਿਹੜੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਅਸੀ ਰੂਬਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ‘ਚੋਂ ਅਸੀ ਉਹਨਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ‘ਚ ਹੋਈ ਵੱਡ-ਟੁੱਕ ਨੂੰ ਲੈਕੇ,ਆਪਣੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ,ਧੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਉਧਾਲਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੇਆਬਰੂ ਹੁੰਦੀ ਪੱਤ,10 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਏ ਕਤਲਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ।ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਡਾ.ਇਸ਼ਤਿਆਕ ਅਹਿਮਦ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਪੰਜਾਬ:ਬਲੱਡੀਡ,ਪਾਰਟੀਸ਼ਨਡ ਐਂਡ ਕਲੈਨਸਡ’ ‘ਚ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਓਹਲੇ ਇਸ ਖੂਨੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ‘ਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦਾ ਪਰਵਾਸ,ਇੱਕ ਕੌਮ ਦਾ ਉਜਾੜਾ ਅਤੇ ਸੋਚਿਆ ਸਮਝਿਆ ਕਤਲੇਆਮ ਕਰਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।ਇਸ਼ਤਿਆਕ ਅਹਿਮਦ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ,ਯੋਗੋਸਲਾਵੀਆ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ,ਰਵਾਂਡਾ ਅਤੇ ਸੁਡਾਨ ਦੇ ਪੱਛਮ ‘ਚ ਸਥਿਤ ਖੇਤਰ ਦਾਫੁਰ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਵਰਗਾ ਹੈ।
ਆਖਰ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਉਜਾੜਾ ਹੈ ਜਿਹਦੀ ਟੀਸ ਲਈ ਇਹਦੀ ਜੱਦ ‘ਚ ਆਏ ਦਿਲ ਸਦਾ ਮਰਸੀਆ ਹੀ ਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।6.5 ਮਿਲੀਅਨ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇੱਧਰੋਂ ਪੱਛਮ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਕਾਫਲੇ ਲੈ ਤੁਰਿਆ ਅਤੇ 6 ਮਿਲੀਅਨ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਹਿੰਦੂ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਸ ਕਰਦਾ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ।ਇਸ ਦੌਰਾਨ 10 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ।
ਰਾਜਮੋਹਨ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਪੰਜਾਬ:ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੋਂ ਮਾਉਂਟਬੇਟਨ ਤੱਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ‘ਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ-
“ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਇੱਜ਼ਤਾਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਖੂਹਾਂ ਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।ਕਈਆਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਨੂੰਹਾਂ ਧੀਆਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤਾਂ ਕਿ ਵੈਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾ ਆ ਸਕਣ।ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ,ਪਿੱਛੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਨਹੀਂ ਇਹ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂ ਰਫਿਊਜ਼ੀਆਂ ਦਾ ਕਾਫਲਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ,ਖ਼ਬਰ ਆ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਬਲੋਚ ਰਜਮੈਂਟ ਆ ਪੁੱਜੀ ਹੈ।
ਰਫਿਊਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਾਚਾਰ ਖਾਵੰਦ,ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਕੋਲੋਂ ਖੋਹ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ।ਹਮਲਾਵਰ ਆਪੋ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲੈਂਦੇ,ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਮਾਲ ਛਾਂਟਦੇ।ਬਲਾਤਕਾਰ ਪਿੱਛੋਂ ਅਕਸਰ ਕਤਲ।”
ਰਾਮਚੰਦਰ ਗੁਹਾ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਇੰਡੀਆ ਆਫਟਰ ਗਾਂਧੀ’ ‘ਚ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਾਰਡ ਮਾਉਂਟਬੇਟਨ ਦੀ ਜੀਵਣੀ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਜੀਗਲਰ ਵੀ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 10 ਲੱਖ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਬਾਅਦ ‘ਚ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 20 ਲੱਖ ਸੀ।ਗੁਹਾ ਮੁਤਾਬਕ ਪਲਾਇਨ ਦੀ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ‘ਚ ਜ਼ਮੀਨੀ ਬਟਵਾਰਾ ਵੀ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸੀ।ਕਿਉਂ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਸਿੱਖ ਮੁਹਾਜਿਰ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ 29 ਲੱਖ ਹੈਕਟੇਅਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਛੱਡਕੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਆਏ ਸਨ ਪਰ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ‘ਚੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੀ ਗਈ ਜ਼ਮੀਨ ਸਿਰਫ 19 ਲੱਖ ਹੈਕਟੇਅਰ ਸੀ।ਸੋ ਇਸ ਸਾਰੇ ਵਰਤਾਰੇ ‘ਚ ਵੱਡਾ ਘਾਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।ਬੇਸ਼ੱਕ ਉਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਵੀ ਹਨ।ਪਰ ਸਾਡੇ ‘ਚ ਘਾਟ ਕਿੱਥੇ ਸੀ ? ਕੱਲ੍ਹ ਤੱਕ ਤਾਂ ਅਸੀ ਸਾਂਝੇ ਖ਼ਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਮੱਥੇ ਵੀ ਟੇਕਦੇ ਸਾਂ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਲੋਅ ‘ਚ ਖੇਤ ਵੀ ਸਾਂਝੇ ਹੋ ਜੋਤਦੇ ਸਾਂ।ਸਾਡਾ ਤਾਇਆ ਬਸ਼ੀਰਾ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਚੌਧਰੀ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਰਾਹ ‘ਚ ਪਿੰਡ ਦੇ ਜਵਾਈ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਨੂੰ ਆਉਂਦਿਆ ਵੇਖ ਆਪਣੀ ਘੋੜੀ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਉਹਨੂੰ ਘੋੜੀ ‘ਤੇ ਬਿਠਾ ਪਿੰਡ ਉਹਦੇ ਸੁਹਰੇ ਘਰ ਛੱਡਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਹ ਪਿੰਡ ਦਾ ਜਵਾਈ ਸੀ।ਇੰਝ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਗੁੜਤੀ ‘ਚ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਿਭਦੇ ਸਨ।ਬਸੰਤ ਕੌਰ,ਕਮਲਾ ਅਤੇ ਫੌਜ਼ੀਆ ਆਪਸ ‘ਚ ਸਹੇਲੀਆਂ ਸਨ।ਕਦੀ ਚਿੱਤ ਚੇਤਿਆਂ ‘ਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀ ਇੰਝ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪੱਤ ਰੋਲਾਂਗੇ ਅਤੇ ਵੱਡ-ਟੁੱਕ ਕਰਾਂਗੇ।
ਇਹ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸੀ।ਇਹ ਤਾਰੀਖ਼ ‘ਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੁਣਕਰ ਹੋਏ ਸੀ।ਹੁਣ 71 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਅਸੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ।ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਨਾਵਲ ਪਿੰਜਰ ਦੇ ਪਾਤਰ ਰਸ਼ੀਦ ਕੋਲ ਪੂਰੋ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਵਧੀਕੀ ਦੀ ਸ਼ਰਮ ਹੈ।ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਨਹਾਗਾਰ ਹੋਣ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਪਛਤਾਵੇ ‘ਚ ਹੈ।ਅਸਲ ‘ਚ ਅਸੀ ਕੀ ਆਪਣਾ ਅਜਿਹਾ ਗੁਨਾਹ ਕਬੂਲ ਕਰਾਂਗੇ ? ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਹ ਕੌਸ਼ਿਸ਼ 3 ਸਿੰਤਬਰ 2017 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਦੱਸ ਵਜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ ਲੁਧਿਆਣਾ ‘ਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।ਜਿੱਥੇ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਹੋਏ ਕਤਲਾਂ ਦੀ ਮੁਆਫੀ ਸਮੂਹਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮੰਨਦਿਆਂ ਮੰਗੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।71 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਅਸੀ ਇਹ ਗੁਨਾਹ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕੀਤੀ ਸੋ ਕੀਤਾ ਪਰ ਅਸੀ ਖੁਦ ਵੀ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ।
ਮੇਰੀ ਚੇਤਨਾ ‘ਚ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਕਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਜਿਹੀ ਹੋਣੀ ਲਈ ਇੱਕਠ ‘ਚ ਆਪਣੇ ਮੋਏ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਰੂਹਦਾਰੀ ‘ਚ ਮਾਫੀ ਮੰਗੀ ਹੋਵੇ।ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਇੰਝ ਹੀ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਹੋਵੇਗੀ।ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੌਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਿਜਦਾ ਹੋਣ ਨੂੰ ਜੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ।1947 ਨੂੰ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਉਹ ਹਿੰਦੂ,ਸਿੱਖਣੀਆਂ,ਮੁਸਲਮਾਨਣੀਆਂ ਸਾਡੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਸਨ।ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟੀ ਪੱਤ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਹੀ ਮਾਫੀ ਮੰਗਣੀ ਪਵੇਗੀ।ਸਾਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਅਹਿਦ ਲੈਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਅਸੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇੰਝ ਮੁੜ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿਆਂਗੇ।ਇਸ ਅਰਦਾਸ ‘ਚ ਮੈਂ ਖੁਦ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।‘ਆਲਮੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬੀ ਸੰਗਤ’ ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ ਲੁਧਿਆਣਾ ‘ਚ ਇਹ ਇੱਕਠ ‘ਉਮੀਦ ਦੇ ਬੰਦੇ’ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਜਿਹਾ ਹੰਭਲਾ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਥ’ ਵਾਲਿਆਂ ਕੀਤਾ ਸੀ।ਅਜਿਹੇ ਵਰਤਾਰੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਾਪਰਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਉਮੀਦ ਬਣਦੇ ਹਨ।ਉਮੀਦ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਾਫਲਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਥ ‘ਚ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਸਰਾਏ,ਡਾ.ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਲਾਂਬੜਾ ਹੁਣਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਈ ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਤੌਸੀਫ਼ ਤੋਂ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗੀ ਸੀ।ਇਸ ਬਹਾਨੇ ਉਹਨਾਂ ਪੂਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੌਮ ਤੋਂ ਮਾਫੀ ਮੰਗੀ ਸੀ।ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਤੌਸੀਫ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਇੱਧਰੋਂ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਗਈ ਸੀ।ਇਸ ਮੌਕੇ ਉਹਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਇੱਧਰ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਸਨ।ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਤੌਸੀਫ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਦੀ ਰਹੀ।ਕਈਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹੱਲਿਆਂ ‘ਚ ਮਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ।ਕਈਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ‘ਚੋਂ ਇੱਕ ਭੈਣ ਬੱਚ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਧਰ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਗਈ ਸੀ।ਪਰ ਪੂਰਾ ਸੱਚ ਕਦੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ।ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਤੌਸੀਫ ਆਪਣੇ ਵਿਛੜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਡੀਕਦੀ ਇਸ ਫਾਨੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਈ ਹੈ।ਉਹਦੀ ਪੀੜ ਉਹਦੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ‘ਚ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ।ਉਹਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਬੇਲੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ’ ਪੜ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਅਖ਼ੀਰ ‘ਚ ਇਸ ਮੌਕੇ ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ-
ਸਿੱਖਣੀ ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਬੀਬੀ ਉਰਫ਼ ਜਿੰਦਾਂ
ਪਿੰਡ ਚੀਚੋਕੀ ਮੱਲ੍ਹੀਆਂ ਨਜ਼ਦੀਕ ਲਹੌਰ
ਜਦ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰ ਦੇ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸੀ ਸਾਲ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਲੱਗਾ
ਇਹ ਗੱਲ ਉਦੋਂ ਦੀ ਹੈ
ਜਦ ਨਾਨਕ ਦੇ ਮੱਥੇ ਦੇ ਉੱਤੇ
ਕਿਸੇ ਮੁਜਾਹਿਦ ਚੰਨ ਤੇ ਤਾਰਾ ਖੁਣਿਆ
ਪੰਜ ਨਦੀਆਂ ਰੱਤ ਉੱਛਲ਼ੀ
ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਪੰਜੇ ਉਂਗਲਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ
ਲੋਕੀ ਘਰ ਬੈਠੇ ਪਰਦੇਸੀ ਹੋਏ
ਗੁਰੁ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਗੁਰੁ ਕੀ ਨਗਰੀ
ਜਾਂਦੀ ਰੇਲ ਦੀ ਗੱਡੀ ਰਸਤੇ ਰੋਕੀ ਚੀਚੋ ਮੱਲ੍ਹੀਆਂ
ਇਸਮਤ ਰੋਲ਼ੀ ਕੱਖ ਨਾ ਛੱਡਿਆ
ਬੁੜ੍ਹੀਆਂ ਬੱਚੇ ਬੰਦੇ ਡੱਕਰੇ ਕਰ ਕਰ ਸੁੱਟੇ
ਕੰਜਕਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਹੱਥੋਂ ਹੱਥੀਂ ਵਿਕੀਆਂ
ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁੱਲਾਂ ਰੱਬ ਦਾ ਬੰਦਾ
ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰੁਲ਼ਦੀ ਜਿੰਦਾ ਨੂੰ ਘਰ ਲੈ ਆਇਆ
ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਰ ਲੀਤਾ
ਜਿੰਦਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਹੋਈ ਫ਼ਾਤਿਮਾ
ਸਿੱਖਣੀ ਨੇ ਫਿਰ ਸੁੱਲੇ ਜੰਮੇ
ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਪੰਜ ਧੀਆਂ
ਹੌਲ਼ੀ ਹੌਲ਼ੀ ਹਉਕੇ ਮੁੱਕੇ ਹੰਝੂ ਸੁੱਕੇ
ਲੋਕੀਂ ਹੁਣ ਵੀ ਉਹਨੂੰ ਸਿੱਖਣੀ ਆਖ ਸੱਦਾਂਦੇ
ਰੀਲ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਟੁੱਟਦੀ ਜੁੜਦੀ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ
ਚੀਕਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਨਾ ਸੁਣਦੀ
ਅੱਖੀਆਂ ਰੋਵਣ ਪਰ ਅੱਥਰੂ ਨਹੀਂ ਹਨ
ਬੁੜ੍ਹੀ ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਆਂਹਦੀ :
ਨਾ ਰੋ ਬਾਊ
ਹੰਝ ਵਹਾਵਣ ਦਾ ਕੀ ਫ਼ਾਇਦਾ ਹੈ ?
ਨਿਤ ਉਡੀਖਾਂ ਆਹ ਦਿਨ ਆਇਆ
ਸਾਹ ਆਖ਼ਰੀ ਕਦ ਆਉਣਾ ਹੈ
ਜਦ ਵੀ ਆਇਆ ਬੜਾ ਹੀ ਮਿੱਠਾ ਹੋਣਾ…

____

ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ

 

Posted in Cinema, History, Life, Politics, Religion, Society | Tagged , , , , , , , , , , , , | Leave a comment

ਸੋਹਣੀ ਧਰਤੀ ਅੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖੇ,ਕਦਮ ਕਦਮ ਆਬਾਦ

||15-8-2017 ਸਪੋਕਸਮੈਨ ‘ਚ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ‘ਤੇ ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ‘ਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਦਰਦ ||

ਬਾਪਸੀ ਸਿੱਧਵਾ ਦੇ ਨਾਵਲ Cracking India (Ice Candy Man) ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਦੀਪਾ ਮਹਿਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਆਈ ਸੀ।ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਆਮਿਰ ਖ਼ਾਨ,ਨੰਦਿਤਾ ਦਾਸ ਦੀ ‘1947 ਅਰਥ’ ਸੀ।
ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਹੈ :- ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਟੁੱਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਇੰਡੀਪੈਂਡਸ !
ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੰਡ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੇ ਦੋ ਨਜ਼ਰੀਏ ਹਨ।ਜਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਇਸ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖਿੱਤੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਹੈ ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਇਸ ਵੰਡ ਦੇ ਗਵਾਹ ਬਣੇ,ਉਜੜੇ,ਬੇਗ਼ਾਨੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਬਣ ਗਏ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹਦੇ ਅਰਥ ਹੋਰ ਹਨ।ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਹੈ।ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵੰਡਿਆ ਪੰਜਾਬ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਪੰਜਾਬ ਹੈ।ਲਹਿੰਦੇ ਤੇ ਚੱੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਲਟਕਦਾ ਵਜੂਦ ਬਾਰਡਰਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੇਸ਼ੱਕ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੋ ਦੇਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਹ ਇੰਝ ਹੀ ਰਹਿਣ ਪਰ ਕੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਆਉਣ ਜਾਣ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਤਾਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਆਵੇ ਅਸੀ ਆਪਣੇ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵੇਖ ਆਈਏ।
ਪਰ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਦੀ ਕਾਲੀ ਚਾਦਰ ਥੱਲੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਦਫਨ ਹੈ ਜੋ ਨਾ ਭਲਾਉਣਯੋਗ ਹੈ।ਇਸ ਅਰਥ ਦੀ ਬੇਹਤਰ ਤਰਜਮਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਅੰਗਰੇਜ਼’ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝੀਏ ਤਾਂ
“ਫੇਰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਫੈਲ ਗਈ
ਅਜ਼ਾਦੀ ਫੈਲ ਗਈ ? ਅਜ਼ਾਦੀ ਫੈਲੀ ਨੀ ਬਾਪੂ ਮਿਲੀ ਸੀ
ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਤਾਂ ਫੈਲੀ ਹੀ ਸੀ।” ਆਖਰ ਇਹ ਅਜ਼ਾਦੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਰੋਗ ਦੇ ਫੈਲਣ ਵਰਗੀ ਹੀ ਸੀ।ਬਹੁਤੇ ਦਿਲਾਂ ‘ਚ ਇਹ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਈ ਹੈ।
ਇਸੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹਰ ਫ਼ਿਲਮਸਾਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਮੁਤਾਬਕ ਕਹੀ ਹੈ।ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਸਾਹਬ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਹੀਨਾ’ ਦੇ ਰੂਪ ‘ਚ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋਸਤੀ ਭਰੇ ਸਬੰਧ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਦੀ ਕੌਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ।ਕਾਰਗਿਲ ਵਾਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਬੰਧ ਕਾਫੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਸਮਿਆਂ ‘ਚ ਜੇ.ਪੀ ਦੱਤਾ ਦੀ ਆਈ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਰਫਿਊਜ਼ੀ’ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਕਿਉਂ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਅੰਦਰ ਦੋਸਤੀ ਪਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨੁਕਤਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਿਨੇਮਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਅਸਰ ਇੰਝ ਕਬੂਲਦੇ ਹਨ।ਪਰ ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਇਹ ਪ੍ਰੋਪੇਗੰਡਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕਿੰਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ? ਇਹਨੂੰ ਕੋਣ ਕਾਬੂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।ਕੂਟਨੀਤਕ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਦਾਅ ਪੇਂਚ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਾਰਡਰ ਤੋੜਣੇ ਪੈਣਗੇ।
ਬਾਰਡਰ ਇੱਕ ਲਕੀਰ ਹੈ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਖਿਆਲ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਵਪਾਰਕ ਇਕਾਈ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਬਾਰਡਰ ਦਾ ਹੋਣਾ ਸਿਰਫ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਮੰਡੀ ਦੇ ਹਿੱਤ ਹਨ।ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬਾਖੂਬੀ ਨਾਲ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦਾ ਲੇਖਕ ਨਿਰਮਲ ਨਿੰਮ੍ਹਾ ਲੰਗਾਹ ਆਪਣੇ ਸਵੈ ਜੀਵਣੀ ਨੁੰਮਾ ਨਾਵਲ ‘ਹਿੰਦ ਪਾਕਿ ਬਾਰਡਰਨਾਮਾ’ ‘ਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਚੱਕ 17 ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨੇ ਛਾਪਿਆ ਹੈ।ਬਾਰਡਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝੀਏ ਤਾਂ ਬਾਰਡਰ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਨੁਕਤਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਵੰਡ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਪਾ ਗਈ ਹੈ।ਇਹ ਸੰਦਰਭ ਦਰ ਸੰਦਰਭ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।ਜੋ ਨਜ਼ਰੀਆ ਹੈ।
ਇਹ ਨਜ਼ਰੀਆ ਸਿਨੇਮਾ ਅੰਦਰ ਜਿੱਥੇ ਗਰਮ ਹਵਾ,ਛਲੀਆ,ਮੰਮੋ,ਮੰਟੋ,ਤਮਸ,1947 ਅਰਥ,ਪਿੰਜਰ,ਭਾਗ ਮਿਲਖਾ ਭਾਗ,ਕਿਆ ਦਿੱਲੀ ਕਿਆ ਲਾਹੌਰ,ਖਾਮੋਸ਼ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੋਰ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।ਉੱਥੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ‘ਏ ਵੇਡਨੇਸ ਡੇ,ਏਜੰਟ ਵਿਨੋਦ,ਬੇਬੀ ਅਤੇ ਫੈਂਟਮ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਹਨ।
ਅਜਿਹੇ ‘ਚ ਸਮਾਜ ਦਾ ਉਹ ਸੰਦਰਭ ਜੋ ਜਜ਼ਬਾਤ ਨਾਲ ਸਰਾਬੋਰ ਹੈ,ਉਹਨੂੰ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੀ ਥਾਂ ਜਾਕੇ ਵੇਖਣ ਤਾਂ ਸਹੀ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਹੋਰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰ ਦੂਰਬੀਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਬ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੇਖਣ ਦੀ ਖਵਾਇਸ਼ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਰਾਵੀ ਦੇ ਕੰਡੇ ਅੱਥਰੂ ਨਿਕਲਣੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਗੱਲ ਹੈ।ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ‘ਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਜਦੋਂ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਛੋਕੜ ਲਾਇਲਪੁਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤੇ ਫੋਨ ਇਹੋ ਜਹੇ ਹੀ ਆਏ ਸਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬਾਬਾ ਕਿੰਝ ਆਖਰੀ ਵਾਰੇ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਤਾਂਗ ਦਿਲ ‘ਚ ਰੱਖੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਜਿਵੇਂ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਬ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ-
ਕਿੱਸੇ ਲੰਮੇ ਨੇ ਲਕੀਰਾਂ ਦੇ
ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ
ਬੋਲ ਚੁੱਭਦੇ ਨੇ ਵੀਰਾਂ ਦੇ
ਜੰਗ ਇਸ ਦੌਰ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਹੈ।ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਹਿੰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹੇਗੀ।ਇਹਦਾ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅੰਦਰ ਪਸਾਰਾ ਹੈ।ਬੰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ,ਬੱਚੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਿੰਨੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੁੱਟ ਭੱਜ ਹੈ।ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਅੰਦਰ ਤਾਰੀਕਾਂ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਦੇਣ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਅੰਦਰ ਨਵੀਂ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵੀ ਹਿੰਸਾ ‘ਚੋਂ ਹੀ ਉਪਜੀਆਂ ਹਨ।ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਅਣਗੋਲਿਆ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਪਰ ! ਹਿੰਸਾ ਦਰ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਮਾਇਨੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।ਇਹਨੂੰ ਪਰਭਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਦੇ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਅਧਾਰ ਹਨ।ਜ਼ਿੰਦਗੀ ‘ਚ ਜੇ ਦਿਨ ਹੈ ਤਾਂ ਰਾਤ ਵੀ ਹੈ।ਕਾਲਾ ਹੈ ਤਾਂ ਚਿੱਟਾ ਵੀ ਹੈ।ਹਿੰਸਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਿਆਰ ਵੀ ਹੈ।ਇੱਥੇ ਸੰਕਲਪ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਾ ਬਚੇ ਤਾਂ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਣਾ ਵੀ ਪੁੰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰੁ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।ਮੋਰੀਆ ਸਮਰਾਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਦੇ ਰਾਹ ਅੰਦਰ ਬੁੱਧ ਵੀ ਇਹੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਰ ਤੁਹਾਡਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।ਕੌਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾਵੇ ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰਾਜ ਧਰਮ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕੇ ਜਾਣ।ਇਹ ਹਵਾਲਾ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਚ ਡਿਸਕਵਰੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ‘ਚ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।ਪਰ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਵੀ ਹੈ।ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਮਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਰੱਬ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।ਦੋਵੇਂ ਨੁਕਤੇ ਨਾਲੋਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚੱਲਣਗੇ ! ਸੋ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਸਾਡਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ।ਪਿਆਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਗਾਇਣ ਕਰਦੇ ਜਾਈਏ।ਪਰ ਸਿਆਸਤ ਏਨਾ ਫਲਸਫਾਨਾ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦੀ ਸੋ ਅਸੀ ਲੋਕ ਤਾਂ ਸੋਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਇਹਨਾਂ ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵੀ ਕੁਝ ਟਪਲਾ ਖਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਸਮਝਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਏਤਫਾਕਣ ਇਸ ਬਹਿਸ ਤੋਂ ਪਾਰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।ਵੰਡ ਨੇ ਜੋ ਖੂਨੀ ਹੋਲੀ ਖੇਡੀ ਉਸ ‘ਚ ਭੁਗਤਣਾ ਤਾਂ ਹਰ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਹੀ ਪਿਆ ਹੈ ਪਰ ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਦੀ ਮੋਹਰ ਜਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਪਿੰਡੇ ‘ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਲੱਗੀ ਹੈ।ਅਜਿਹਾ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਹਰ ਨੁੱਕਰੇ ਹਰ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਹੋਇਆ ਹੈ।1947 ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਠੰਡਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹੋ ਜ਼ਰੀਆ ਸੀ ਕਿ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਅਸਮਤ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾਇਆ।ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਠੰਡ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਲੁੱਟਕੇ ਹੀ ਮਿਲ ਰਹੀ ਸੀ।ਉਹ ਕੁੜੀਆਂ ਉਧਾਲਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ।
ਫਿਲਮ 1947 ਅਰਥ ‘ਚ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦਿਲਨਵਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਰੇਲਗੱਡੀ ‘ਚ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।ਉਹ ਮਰ ਗਈਆਂ ਹਨ।ਅਜਿਹੇ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਸਮੇਂ ‘ਚ ਦਿਲਨਵਾਜ਼ ਕੋਲ ਅਫਸੋਸ ਕਰਨ ਆਈ ਹਿੰਦੂ ਕੁੜੀ ਚਾਂਦ ਬੀਬੀ ਨੂੰ ਦਿਲਨਵਾਜ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਬੰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਜਨਾਵਰ ਹੈ।ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਬਾਹਰ ਨਾ ਆਵੇ ਇਸ ਲਈ ਉਹਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਠੰਡਾ ਕਰ ਦਿਓ।ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਦਿਲਨਵਾਜ਼ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।ਪਰ ਕੁੜੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਸੋ ਉਹ ਦਿਲਨਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਦਿਲਨਵਾਜ਼ ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਭੀੜ ਦਾ ਆਗੂ ਬਣ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਉਹੀ ਦਿਲਨਵਾਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਅਤੇ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੱਸਦਾ ਖੇਡਦਾ ਮਿਲਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੋਂ ਮਰਿਆ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ‘ਚ ਚਲੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਿਲਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਪਿਛੋਕੜ ਤੱਕ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਹੈ ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ੌਫਨਾਕ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ! ਜੋ ਉੱਪਰ ਬਿਆਨ ਹੈ ਉਹ ਤਾਂ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਖਤਰਨਾਕ ਵਰਤਾਰੇ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ‘ਚ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰੇ ਹਨ।
ਇਸ ਬਾਰੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ-
ਅੱਜ ਸਭੇ ਕੈਦੋਂ ਬਣ ਗਏ ਹੁਸਨ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਚੋਰ
ਸਾਡਾ ਸਮਰਾਲੇ ਦਾ ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ ‘ਖੋਲ੍ਹ ਦੋ,ਮੂਤਰੀ,ਟੋਭਾ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਯਜ਼ੀਦ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਠਕੋਰ ਹੀ ਤਾਂ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਜੇ ਤੁਸੀ ਬੱਚ ਸਕਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਬਚੋ ਅਤੇ ਬਚਾਓ।ਇਹਨਾਂ ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ‘ਚ ਕਿੰਨਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੁੜੀਆਂ ਖੂਹ ‘ਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ।ਇਸ ਵੰਡ ‘ਚ ਜੋ ਜਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਭੁਗਤਿਆਂ ਉਹ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ,ਬਦਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ‘ਚ ਹੀ ਭੁਗਤਿਆ ਹੈ।
ਜੋਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਸੋਚ ਸਮਝਕੇ ਬਜ਼ਾਰ ਦੇ ਤਕਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਜਾਂ ਏਤਫਾਕਣ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰ ਹੁਣ ਵੀ ਜੇ ਕੋਈ ਫਿਲਮ ਬਣੇ ਤਾਂ ਸੁਭਾਵਕ ਸਾਡਾ ਨਾਇਕ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਇਕਾ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।1947 ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੋਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ‘ਚ ਬੰਦਾ-ਜਨਾਨੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਕਥਾਨਕ ਹੀ ਉਸਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਮਸਲੇ ਬਹੁਤ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ।ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਰਡਰ ਨੇ ਸਿਰਫ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਵੰਡਿਆ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।ਇਸ ਸਾਰੇ ‘ਚ ਸਾਂਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰਨਾ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਅਜਿਹੇ ‘ਚ ਦੋ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।ਇਹਨਾਂ ਗੀਤਾਂ ਚੋਂ ਇੱਕ ਗੀਤ ਭਾਰਤ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਗੀਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਬੇਬੱਸੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ‘ਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਗੀਤ ਦੇ ਜਵਾਬ ‘ਚ ਬਣਿਆ ਹੈ।ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਬਣੇ ਗੀਤ ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਓਸ਼ਿਅਨ ਬੈਂਡ ਦੇ ਰਾਹੁਲ ਰਾਮ ਨੇ ਗਾਇਆ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਗਰੋਵਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।ਇਸ ਗੀਤ ਦਾ ਨਾਮ Aisi Taisi Democracy ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ‘ਚ ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ‘ਚ ਜਿਹੜਾ ਗੀਤ ਬਣਿਆ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ Aisi Taisi Hypocrisy ਹੈ।
ਸਰਜ਼ਮੀਨ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪੈਦਾਇਸ਼ਾਂ ਸਿਆਸੀ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਚੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੂੰ ਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਅਸੀ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਇਹਦੀ ਸਮਝ ਅਸੀ ਕਿੰਝ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹਾਂ ?
ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਦੀ ਮਜ਼ਹਬੀ ਬੁਨਿਆਦ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨ ਤੱਕ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਵੀ ਇੱਕ ਭਗਵਾ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।ਇਸੇ ਸੋਚ ‘ਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸੁਹਿਰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਰਮਿਆਨ ਤਾਂ ਅਤਿਕਥਨੀ ਵਧੇਰੇ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਛਿੱਕਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ੁਕਾਮ ਤੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਭਾਰਤ ‘ਚ ਕੁਝ ਵੀ ਵਾਪਰੇ ਤਾਂ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਹਰ ਸਾਜਿਸ਼ ਦਾ ਅਧਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਅਜਿਹਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਪਰ ਇਸ ਸਭ ਖਾਸੇ ‘ਚ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾ ਲਈ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੰਟੋ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਤਮਾਮ ਤੰਦਾ ਸਾਂਝੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਅਮਨ ਦੇ ਪਰਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸੋ ਅਜਿਹੇ ‘ਚ ਇਹ ਦੋ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਸਫਰ ਇਹੋ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀ ਲੋਕ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਰਮਜ਼ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਜਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਾਰਫਤ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਤੱਕ ਥੋਪੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।ਰਾਹੁਲ ਰਾਮ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਗੀਤ ਹੈ-
ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਸਰਹੱਦ ਪਰ
ਕਹਿਤੇ ਹੈਂ ਦੁਸ਼ਮਨ ਰਹਿਤਾ ਹੈ
ਪਰ ਗੌਰ ਸੇ ਦੇਖਾ ਜਬ ਉਸਕੋ
ਵੋ ਤੋ ਮੇਰੇ ਜੈਸਾ ਦਿਖਤਾ ਹੈ

ਵਹਾਂ ਮੁੱਲੇ ਯੂ ਟਿਊਬ ਬੈਨ ਕਰੇਂ
ਯਹਾਂ ਪੰਡੇ ਕਿਸਿੰਗ ਸੇ ਘਬਰਾਏ
ਵਹਾਂ ਬਲੈਸਫੈਮੀ ਕਾ ਫੰਦਾ ਹੈ
ਯਹਾਂ ਗਾਏ ਸੇ ਕੋਈ ਨਾ ਟਕਰਾਏ
ਯਹਾਂ ਰਾਤ ਔਰ ਦਿਨ ਨੇਤਾ ਮਾਰੇ
ਵਹਾਂ ਫੌਜ ਕਾ ਬੰਬੂ ਰਹਿਤਾ ਹੈ

ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਸਰਹੱਦ……

ਯਹਾਂ ਔਰ ਵਹਾਂ
ਬੰਬ ਗਿਰਾਨਾ ਅਸਾਨ ਹੈ
ਵੀਜ਼ਾ ਮਿਲਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ
ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਸੀ ਸੜ ਰਹੀ ਜੇਲ੍ਹੋਂ ਮੇਂ
ਔਰ ਸਰਕਾਰੋਂ ਮੇਂ ਕਾਤਿਲ ਹੈਂ
ਬੱਸ ਦੋ ਫੈਮਿਲੀ ਕੀ ਚਾਂਦੀ ਹੈ
ਵਹਾਂ ਭੁੱਟੋ ਹੈ ਯਹਾਂ ਗਾਂਧੀ ਹੈ…

ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਸਰਹੱਦ……

ਇਹ ਗੀਤ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਪਾਜ ਉਧੇੜਦਾ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਚੋਂ ਅਸੀ ਦੋ ਦੇਸ਼ ਤਾਂ ਲੈ ਲਏ ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅੰਦਰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਸੁਫਨਾ ਕਦੀ ਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।ਇਸ ਨੂੰ ਬੁਰਾਈ ਨਾ ਮੰਨਕੇ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚਣੌਤੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫ਼ਿਲਮ ਰੰਗ ਦੇ ਬੰਸਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਵਾਦ ਹੈ- “ਕੋਈ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਪਰਫੈਕਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਉਹਨੂੰ ਪਰਫੈਕਟ ਬਣਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।”
ਰਾਹੁਲ ਰਾਮ ਦੇ ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਉਹਨੇ ਸਿਰਫ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹਲਾਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸਗੋਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ।ਰਾਹੁਲ ਰਾਮ ਦਾ ਇਹ ਗੀਤ ਯੂ ਟਿਊਬ,ਫੇਸਬੁੱਕ ਅਤੇ ਵਟਸ ਅਪ ‘ਤੇ ਖੂਬ ਚਰਚਾ ‘ਚ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਇਸ ਗੀਤ ਚੋਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਜਿਹੜੇ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਨੇ ਸੰਵਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।ਇਸੇ ਗੀਤ ਦੇ ਸੁਰ ‘ਚ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਗੀਤ ਆਇਆ।ਇਹ ਗੀਤ Aisi Taisi Hypocrisy ਸੀ।ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਹੱਥੋਂ ਹੱਥ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਅਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਖੂਬ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ।ਮੁੰਹਮਦ ਹਸਨ ਮਿਰਾਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਮੁਜ਼ਤਬਾ ਅਲੀ ਨੇ ਗਾਇਆ।ਇਹ ਗੀਤ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ-
ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਸਰਹੱਦ ਪੇ
ਸੁਣਤੇ ਹੈ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਹਿਤਾ ਹੈ

ਸੱਤਰ ਬਰਸ ਹੋਣੇ ਕੋ ਹੈ
ਕੁਛ ਉਖੜਾ ਉਖੜਾ ਰਹਿਤਾ ਹੈ
ਉਸਕੀ ਸਭ ਫਿਲਮੋਂ ਗਾਣੋਂ ਮੇਂ
ਮੁਝੇ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦ ਦਿਖਾਤੇ ਹੈ
ਯਹਾਂ ਮੇਰੇ ਸਕੂਲ ਮੇਂ ਟੀਚਰ ਭੀ
ਉਸੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਕਹਿਕੇ ਬੁਲਾਤੇ ਹੈ
ਭਾਰਤ ਅਖੰਡ ਕਾ ਪਾਠ ਉਧਰ
ਯਹਾਂ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਪੇ ਝੰਡਾ ਹੈ

ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਸਰਹੱਦ ਪੇ
ਸੁਣਤੇ ਹੈ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਹਿਤਾ ਹੈ

ਤੁਮ ਦੁਬੱਈ ਮੇਂ ਬੰਦੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰੋ
ਹਮ ਚੀਨ ਸੇ ਪਿਆਰ ਬੜਾਤੇ ਹੈ
ਤੁਮ ਬੀ.ਜੇ.ਪੀ. ਕੋ ਬੈਲੇਟ ਦੋ
ਹਮ ਮੁੱਲਾ ਸੇ ਜਾਣ ਛੁਡਾਤੇ ਹੈਂ
ਵਹਾਂ ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ. ਕੀ ਸੈਨਾ ਹੈ
ਯਹਾਂ ਜ਼ੈਦ ਕਾ ਮੰਜਨ ਬਿਕਤਾ ਹੈ

ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਸਰਹੱਦ ਪੇ
ਸੁਣਤੇ ਹੈ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਹਿਤਾ ਹੈ

ਗਾਲੀ ਦੇਨਾ ਅਬ ਛੋੜ ਬੀ ਦੋ
ਬੈਠੋ ਕੁਛ ਕਾਮ ਕੀ ਬਾਤ ਕਰੇਂ
ਕਬ ਤੱਕ ਬੰਦੂਕ ਬਣਾਏਂਗੇ
ਅਬ ਬੱਚੋਂ ਕੋ ਕੁਛ ਗਿਆਨ ਭੀ ਦੇ
ਨਾ ਭੁੱਟੋ ਕਾ ਨਾ ਗਾਂਧੀ ਕਾ
ਯੇ ਤੇਰਾ ਮੇਰਾ ਫੰਡਾ ਹੈ…

ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਸਰਹੱਦ ਪੇ
ਸੁਣਤੇ ਹੈ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਹਿਤਾ ਹੈ

ਤਾਰੀਖ਼ ਕਹੋ ਇਤਿਹਾਸ ਕਹੋ
ਬੱਸ ਹਮਸੇ ਪੂਰਾ ਸੱਚ ਬੋਲੋ
ਵੀਜ਼ੇ,ਫਿਲਮੇਂ ਔਰ ਆਸ਼ਾਏਂ
ਟੋਪੀ ਕਰਵਾਨਾ ਛੋੜ ਬੀ ਦੋ
ਅਸਲ ਮੇਂ ਯੇ ਸਭ
ਕੁਛ ਕਰੋੜੋਂ ਕਾ,ਕੁਛ ਅਰਬੋਂ ਕਾ
ਕੁਛ ਬ੍ਰੇਕਿੰਗ ਨਿਊਜ਼ ਕਾ ਧੰਧਾ ਹੈ

ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਸਰਹੱਦ ਪੇ
ਸੁਣਤੇ ਹੈ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਹਿਤਾ ਹੈ
ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਸਰਹੱਦ ਪੇ
ਸੁਣਤੇ ਹੈ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਹਿਤਾ ਹੈ
ਸੋ ਉਮੀਦ ਨਾਲ,ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜੇ ਅਸੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਬੇਮਾਇਨੇ ਕਰ ਦਈਏ ਅਤੇ ਦੋਸਤੀਆਂ ਮੁਹੱਬਤਾਂ ਦੀ ਗਾਥਾ ਛੇੜੀਏ ਤਾਂ ਬੇਹਤਰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।ਕੀ ਇਸ ਵਾਰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ‘ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਸੰਕਲਪ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਹ ਆਦਰਸ਼ਕ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ ਪਰ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਬੇਹਤਰ ਬਣਦੀ ਹੈ।ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਨਾਵਲ ਪਿੰਜਰ ਦਾ ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਜੋ ਉਹਨੇ ਜਨਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸੀ ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ‘ਚ ਰੱਖਕੇ ਵੇਖ ਲਈਏ-
“ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਕੁੜੀ ਹਿੰਦੂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ,ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਕੁੜੀ ਮੁੜਕੇ ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਸਮਝੋ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰੋ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਗਈ।”
ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਇਹ ਉਮੀਦ ਕਸ਼ਮੀਰੀਆਂ ਪੰਡਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪੁੱਜਦਾ ਕਰ ਦੇਵੇ।ਤਿੱਬਤ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ।ਲਕੀਰਾਂ ‘ਚ ਵੰਡਿਆਂ ਪੰਜਾਬ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਦੀ ਧਰਤੀ ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਨਿਜ਼ਾਮੂਦੀਨ ਔਲੀਆ,ਮੋਇਨੂਦੀਨ ਚਿਸ਼ਤੀ,ਕੁੱਤਬੁਦੀਨ ਬਖ਼ਤਾਰ ਕਾਕੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ,ਵਾਰਸ,ਬੁੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਧਰਤੀਆਂ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵੇਖੇ।ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਜਿਉਂਦੇ ਕਰਨ ਦੀ ਨਹਾਇਤ ਲੋੜ ਹੈ ਜਿੰਨ੍ਹਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ‘ਚੋਂ ਹਿੰਦੂ,ਮੁਸਲਮਾਨ,ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਅੰਦਰ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾ ਹੋਣ।ਇਸ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਇਹ ਨਾਅਰਾ ਬੁਲੰਦ ਹੋਵੇ-
ਸੋਹਣੀ ਧਰਤੀ ਅੱਲ੍ਹੇ ਰੱਖੇ
ਕਦਮ ਕਦਮ ਆਬਾਦ !

~ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ

https://www.rozanaspokesman.in/epaper/view?k=8
https://www.rozanaspokesman.in/epaper/view?k=2

1051376017.73

 

667156105.743

 

Posted in Cinema, History, Life, Politics, Religion, Society | Tagged , , , , , , , , , , | Leave a comment